This is a digital copy of a book that was preserved for generations on library shelves before it was carefully scanned by Google as part of a project to make the world's books discoverable online.
It has survived long enough for the copyright to expire and the book to enter the public domain. A public domain book is one that was never subject to copyright or whose legal copyright term has expired. Whether a book is in the public domain may vary country to country. Public domain books are our gateways to the past, representing a wealth of history, culture and knowledge that's often difficult to discover.
Marks, notations and other marginalia present in the original volume will appear in this file - a reminder of this book's long journey from the publisher to a library and finally to you.
Usage guidelines
Google is proud to partner with libraries to digitize public domain materials and make them widely accessible. Public domain books belong to the public and we are merely their custodians. Nevertheless, this work is expensive, so in order to keep providing this resource, we have taken steps to prevent abuse by commercial parties, including placing technical restrictions on automated querying.
We also ask that you:
* Make non-commercial use of the files We designed Google Book Search for use by individuals, and we request that you use these files for personal, non-commercial purposes.
* Refrain from automated querying Do not send automated queries of any sort to Google's system: If you are conducting research on machine translation, optical character recognition or other areas where access to a large amount of text is helpful, please contact us. We encourage the use of public domain materials for these purposes and may be able to help.
* Maintain attribution The Google watermark" you see on each file is essential for informing people about this project and helping them find additional materials through Google Book Search. Please do not remove it.
* Keep it legal Whatever your use, remember that you are responsible for ensuring that what you are doing is legal. Do not assume that just because we believe a book is in the public domain for users in the United States, that the work is also in the public domain for users in other countries. Whether a book is still in copyright varies from country to country, and we can't offer guidance on whether any specific use of any specific book is allowed. Please do not assume that a book's appearance in Google Book Search means it can be used in any manner anywhere in the world. Copyright infringement liability can be quite severe.
About Google Book Search
Google's mission is to organize the world's information and to make it universally accessible and useful. Google Book Search helps readers discover the world's books while helping authors and publishers reach new audiences. You can search through the full text of this book on the web a[nttp: //books . google. com/]
δν ο disi,
FHhian να (αυ) σνακ
PATROLOGLE
CURSUS COMPLETUS
SEU BIBLIOTHECA UNIVERSALIS, INTEGRA, UNIFORMIS, COMMODA, OECONOMICA,
OMNIUM SS. PATRUM, DOCTORUM SCRIPTORUMQUE ECCLESIASTICORUM,
SIVE LATINORUM, 8IVE GRAECORUM,
QUI AB /£VO APOSTOLICO AD /ZETATEM INNOCENTII IIl (ANNO 12160) PRO LATINIS ET AD CONCILII FLORENTINI TEMPORA (ANNO 1139) PROGR.£CIS FLORUERUNT :
RECUSIO CHRONOLOGICA OMNIUM QUJE EXSTITERE MONUMENTORUM CATHOLICAE TRADITIONIS PER QUINDECIM PRIORA ECCLESLE SAECULA ET AMPLIUS,
JUXTA EDITIONES ACCURATISSIMA8, INTER SE CUMQUE NONNULLIS CODICIBUS MANUSCRIPTIS COLLATAS, PERQUAM DILIGENTER CASTIGATA; DISSERTATIONIBU8, COMMENTARIIS, VARIISQUE LECTIONIBUS CONTINENTER ILLUSTRATA 5; OMNIBUS OPERIBUS POST AMPLISSIMAS EDITIONES QUAE TRIBUS NOVISSIMI? SJECULIS DEBENTUR ABSOLUTAS DETECTIS AUCTA ; INDICIBUB PARTICULARIBUS ANALYTICIB8, SINGULOS SiVE TOMOS 81VE AUCTORES ALICUJUS MOMENTI SUBSEQUENTIBUS, DONATA; CAPITULIS INTRA IPSUM TEXTUM RITE ΡΙΒΡΟΒΙΤΙΘ, NECNON ET TITULIS SINGULARUM PAGINARUM MARGINEM SUPERIOREM DISTINGUENTIBUB 8UDJECTAMQUE MATE-
RIAM SIGNIFICANTIBUB, ADORNATA; OPERIBUS8 CUM DUBIIS, TUM APOCRYPHIS, ALIQUA VERO AUCTORITATE IN ORDINE AD TRADITIONEM ECCLESIASTICAM POLLENTIDUS, AMPLIFICATA ;
DUCENTIS ET AMPLIUS LOCUPLETATA INDICIBUS; AUCTORUM SICUT ET OPERUM, ALPHABETICIS, CHRONOLOGICIS, STATISTICIS, SYNTHETICIS, ANALYTICIS, ANALOGICIS, IN QUODQUE RELIGIONIS PUNCTUM, DOGMATICUM, MORALE, LITURGICUM, CANONICUM, DISCIPLINARE, HISTORICUM, ET CUNCTA ALIA 8INE ULLA EXCEPTIONE ; SED PIAE- ΒΕΗΤΙΝ DUODUS INDICIBUB IMMENSIS ET GENERALIBUS, ALTERO SCILICET RERUM, qUO CONSULTO, QUIDQUID NON 80LUM TALIS TALISVE PATEKIL, VERUM ETIAM UNUSQUISQUE PATRUM, NE UNO QUIDEM OMISSO, IN QUODLIBET THEMA SCRIPSERIT, UNO INTUITU CONSPICIATUR; ALTERO SCRIPTURAZE SACR/E, EX QUO LECTORI COMPERIRE 8IT OBYIUM QUINAM PATREB ET IN QUIBUS OPERUM SUORUM LOCIS SINGULOS SINGULORUM LIBRORUM Αα. SCRIPTURA& VERSUS, A PRIMO GENESEOS USQUE AD NOVISSIMUM APOCALYPSIS, COMMENTATI 8INT.
&OITIO ACCURATIBSIMA, CARTERISQUE OXNIBUS FACILE ANTEPONENDA, SI PEHRPENDANTUR CHARACTERUM NITIDfTAS CHART.& QUALITAS, INTEGRITAS TEXTUS, PERFECTIO CORRECTIONI8, OPERUM RECUSORUM TUM VARIETAB, TUM. NUMERUS, FORMA VOLUMINUM PERQUAM COMMODA BIBIQUE IN TOTO PATROLOGIA DECURSU CONSTANTER 81MILIS, ΡΒΕΤΙΙ EXIGUITA8, PRÁAESERTIMQUE ISTA COLLECTIO, UNA, METHODICA ET CIIRONOLOGICA SEXCENTORUM FHAGMENTORUM OPUSCULORUMQUE HACTENUS HIC ILLIC SPARSORUM, PRIMUM AUTEM IK NOSTRA DIBLIOTHECA, EX OPERIBUS ET M88. AD OMNE« ΑΙΤΑΤΕΒ, LOCO8, LINGUAS FORMASQUE PERTINENTIBUS COADUNATORUM.
SERIES GR/ECA,
IN QUA PRODEUNT PATRES, DOCTORES SCRIPTORESQUE ECCLESIA; GRJEC/AS λ S. BARNABA AD CONCILII USQUE FLORENTINI TEMPORA.
ACGGURANTHE J.P. MIGNE, BBiblietheese Cleri universe, SIVE CURSUUM COMPLETORUM IN SINGULOS SCIENTIA ECCLESIASTICA RAMOS EDITORE
PATROLOGLE GR/ECAE TOMUS CXXIX.
EUTHYMIUS ZIGABENUS.
———— «ον 9-« ———— -
PARISIIS
APUD GARNIER FRATRES, EDITORES ET J.-P. MIGNE SUCCESSORES, IN VIA DICTA: AVENUE DU MAINE, 908.
1898 .
Clichy. — Ex typis PAUL DUPONT, 44, vià dictà Bac-d'Asniéres. 64.10.97.
TRADITIO CATHOLICA.
SAECULUM XII. ANNUS 1122.
2 YOYMIOY
TOY ZIFABHNOY ΤΑ EYPIZKOMENA ΠΑΝΤΑ.
EUTHYMII
ZIGABENI
OPERA QUJE REPERIRI POTUERUNT OMNIA
JUXTA VARIAS EDITIONES
LiPSIENSEM NEMPE CHRIST. FRID. MATTH.El, ANTHIMI TERGOBYSTENSEM ANT. BONGIOVANNI VENETAM, NICOLAI FOGGINII ROMANAM,
TEPIS REPETITA,
AQCGCURANTE J.-P. MIGINNE Bibliletheese Cleri Univerese SIVE CURSUUM COMPLETORUM IN SINGULOS SCIENTLA EGCLESIASTIC/E RAMOS EDITORE
TOMUS SECUNDUS | 7
--- À—
T9 3, — «€ . .
PARISIIS
APUD GARNIER FRATRES, EDITORES ET J.-P. MIGNE SUCCESSORES IN VIA DICTA : AVENUE DU NAINE, 208
1898
TRADITIO CATHOLICA. SAECULUM XII. ANNUS 1182.
ELENCHUS
AUCTORUM ΕΤ OPERUM QUI IN HOG TOMO CXXIX CONTINENTUR
EUTHYMIUS ZIGABENUS.
CoxXMENTARIUS IN QUATUOR ÉvANGELIA, ex editione Greeco-Latina Christ. Prider.
Matthei. Lipsie 1792. col. 9 Christ. Frid. Matthei Praefatio, in qua recensentur Richardi Simonii, Joan.
Alb. Fabricii, Phil. Labbe, Joan. Aug. Ernesti, Aug. Noesseu, de Eulhymio
εί ejus Commentariis seutentic., 1
Joannis Hentenii Epistola dedicatoria ad Franciscum a Bowadilla, episcopum Cauriensem, archidiaconum Toletanum, editioni Eating amni 4514 pramissa. 33 Ejusdem Profatio. AM Euthymii Expositio in Matthaeum. 101 — — in Marcum. - 165 — — jn Lucam. 853 — — 1n Joannem. 1103
.- * LÀ we "9" -
M
— —— — ——— ——— ----ωφθν--ς A —À— — À M ον — ———ÓÜ
EU'WHYMII ZIGABENI
COMMENTARIUS
(IN QUATUOR EVANGELIA
TEXTUM GR/ECUM NUNQUAM ANTEA EDITUM | Ab FIDEM DUORUM CODICUM BIBLIOTHECARUM SS. SYNODI MOSQUENSIS, AUCTORIS 7ETATE SCRIPTORUM, DILIGENTER RECENSUIT ET REPETITA VERSIONE LATINA JOANNIS HENTENII SUISQUE ADJECTIS ANIMADVERSIONIBUS
EDIDIT
CHRISTIANUS FRIDER. MATTH/EI
COLLEGIORUM IMPERIALIUM ROSSICORUM ASSESSOR ET ACADEMLE VITEMBERGENSIS GRJECARUM LITTERARUM PROFESSOR.
(Lipsise, 1792, in-8o.)
SERENISSIMO PRINCIPI AC DOMINO ERNESTO II LUDOVICO, DUCI SA XONIZ/E, JULI.E, CLIVIZE, AC MONTIUM ANGARI/E, ITEM ET WESTPHALIJE COMITI, PROVINCIALI THURINGIZE, MARCHIONI ΜΙΝΙ. COMITI PRINCIPALI DIGNITATE HENNEBERG.E, COMITI MARCZE ET RAVENSBERGZE, DOMINO RAVENSTEINII ET TONNZE, ETC., ETC. DOMINO MEO INDULGENTISSIMO.
Duz serenissime, domine indulgentissime,
Inter alias tot ac tantas virtutes tuas, Duz serenissime, nuper singularem gratiam, humanitatem et ad jucandas litteras promplum animum tuum mihi quoque contigit experiri, cum tua sponte ac liberalissime instruclissima bibliothecae tue usum mihi concessisses. Quod quidem beneficium ideo mo jus etiam censendum arbitror, quod non ad me solum, sed ad plures inde redundavit utilitas. Grati ergo hominis putavi, id hic palam profiteri atque animum meum istius beneficii haud immemorem demonstrare. Credidi autem, me id recte facturum esse, si scriptorem suz ztatis nobilissimum et quondam apud Alexium Comnenum imperatorem gratiosissimum, nunc post plura secula ex bibliothecis Mosquensibus denuo in (lucem ad- ductum, tue, Princeps serenissime, gratie, tanquam interpretem grati animi erga te mei commendarem et ad te allegarem. Benevole ergo admittas, quaso, Princeps indulgentissime atque humanissime, homi- nem luce el celebritate dignissimum, qui quondam etiam principis sui gratia et suis virtutibus versatus est in luce et celebritate maxima. Simul vero etiam tuam mihi gratiam ut conserves, humanissime rogo, qui tibi, Duz serenissime, ac toli serenissima familie tuz omnia a Deo precor bona, (uis ac tuorum vir- tutibus qualia et dignissima.
Duz serenissime, Serenitati tux» omni cultu ei veneratione addiclissimus,
CHRISTIANUS FRIDERICUS MATTHAAEI. Vitemberga, die 1 Maii 1792. ParRoL. GR. CXXIX. 1
Ng Cy A4
4 PFUEFATIO 12
PRAEFATIO
LECTORIBUS DOCTIS ET BENEVOLIS S.
Post tot preclara summorum virorum de horum A bant. Adhibita ergo attentione, diligentia, modes-
Commentariorum auctorejudicia, quibus ei proprie- tatem sermonis, doctrinam, curam, diligentiam et acumen testantur, non necesse videtur, ut mul- ta ejusinlaudem commemorem. lllud tantum addo, nulla, aut certe paucissima Litterarum sacrarum vocabula, que in quatuor Evangeliis vel minus Greca, vel obscura, occurrunt, ab hoc pretermis- sa esse, quin vocabulis magis perspicuis et proba- bilioribus explicarit. Nexum orationis et narratio- numcumsingulorum, tum plurium evangelistarum, acutissime animadvertit ac notat : dissensum facile et subtiliter componit. Etsi autem multa Chryso- stomo, prestantissimo inter veteres, ac pene dixe- rim, uni interpreti debet : multa item ex mullis aliis hausit: omnes enim ante se consuluisse vide- tur interpretes : tamen in promptu sunt, queab ip- sius doctrina, studio et ingenio accesserunt. Qui- bus ergo adhuc ignotus est Eutbymius, eis, ut in- notescat, suaserim, ut saltem ultima tria Evange- lii Matthei capit& perlustrent. Hanc enim evange- lice, narrationis partem et & Chrysostomo, el a Cyrillo, et ab aliis veteribus negligentius tracta- tam deprehendi. Ex Origenis autem, nescio, utrum dicam Commentariis, an cavillationibus, etiamsi omnia ejus scripta ad manus habuerit, nihil pro- ficere potuit. Textum, quem vocant, Evangeliorum multo quidem modestius, accuratius et fidelius tractavil, quam consuetudo fuit illorum et supe- riorum temporum interpretum. Origenes enim, ejusque nimius admirator acimitator, Hieronymus, in multis leviter, in aliis perfidiose etiam egerunt. Chrysostomus autem, abundantisfacundice flumine abreptus, multos scriptorum sacrorum locos tur- bavit, disjecit et oppressit. Ac profecto, si libri evangelistaruin el apostolorum per solos interpre- tes, dogmalicos, homiletas et ascetas ad nos per- venissent, dudum in dubio versaremur, quid tan- dem illi scripserint. Nune autem plures scriba eodicum docti, attenti et fideles, parum curantes (a) dogmaticorum et interpretum vel per levitatem et negligentiam, vel per fraudem et malitiam, con- tra codicum fidem et auctoritatem illatas lectio- nes et sententias, id, quod in suis Novi Testa- menti codicibus reperiebant, in suum, in aliorum
hominum, in Ecclesice usum publicum transcribe- D
(a) Recordor, alicubi in scriptis Michaelis, viri Austri. eamdem expressam esse sententiam. ed locum illum nunc non poteram reperire. Illud autem Critici acutiores et a partium studio alieni norunt omnes, in horum numero nullo modo ha-
tia, et, que his libris in primis debetur, fide viri honesti, haud adeo difficulter veruma falso separa- tur. Etsi autem Euthy mium satis diligentem et {]- delem cognovi, tamen interdum loca litterarum sacrarum non ex Libris sacris, sed ex Commenta- riis interpretum laudat. Qua de re aliquoties monui in animadversionibus. Deprehendi etiam vocabula ab ipso primum illata, nonnulla etiam omissa, sed pauciora. Codices Evangeliorum autem cum Com- mentariis et catenis, sicuti Theophylactus eliam, &d manus habuit ejusmodi, cujusmodi sunt mei Mosquenses a. d. e. g. 10, de quibus exposui in Preefatione mete Novi Testamenti editionis ad Evan- gelium Marci. Horum simillimos in bibliotheca
p Parisina et Vindobonensi servari, cognovi ex Ri-
chardo Simonio, Lambecio, Treschovio et nuperri- me ex Altero. Similes etiam Birchius adhibuit in editione Hauniensi, uti ex nonnullis ab eo editis colligo scholiis. Si ergo Euthymius cum hujusmodi codicibus, aut cum Chrysostomo, aliisque interpre- tibus consentit, ejus contra meliores codices nulla potest esse auctoritas. Illud etiam in Euthymio, sicuti in pluribus Grecis et Lalinis interpretibus, displicet, quod ἀντιγράφων vocabulum iudefinite adhibet, non de solis Novi Testamenti codicibus, se de interpretum etiam Commentariis. Sed illud vitium commune quondam fuit. 1ta recentioribus etiam temporibus, inventa arte typographica, multi ex criticis et editoribus editos etiam libros codicum el exemplarium nomine appellarunt. Ut autem hos Commentarios ederem, in primis me permoverunt tot doctissimorum virorum, maximeque Richardi Simonii, de iis judicia ; deinde duo praestantissimi codices Mosquenses ; denique summa hujus libelli raritas. Mirabili enim casu videtur accidisse, ut inter tot Joannis Hentenii editiones versionis La- tine vix una reperiri possit. Equidem certe per annos duodecim frustra vel unum mihi exemplum quiessivi, ac postremo tandem didici, ab aliis etiam jnter libros rariores referri. In principio hujus editionis ergo usus sum tomo XIX bibliothece ma- xim: Lugdunensis 1677, quem mihi ex bibliotheca amplissimi senatus Lipsiensis commodaverat per- illustris Mullerus, serenissimo Saxonie electori a consiliis bellicis secretioribus, civitatisque Lip-
bendos esse scribas Codicum Cantabrigiensis, Cla- romontani, Sangermanensis, Augiensis, Boerneri- ani, ceterorumque ejus generis. Sed de Cantabri- giensi el Boerneriano, si prodierint, plures viri docti verius et accuratius judicabunt.
Y
PRI"
13 PIUEFATIO 14 .
siensis consul. Typis jam expresso folio sexto ad A quo tamen valde dubito. Parisinus 34404, à manu
paginam 96. Heynius etiam, augustissimo Magne Britannie regi a consiliis aulicis, vir perillustris, ad metransmisit editionem, ut arbitror, principem, Lovaniensem 1544. Codicibus textus Greci adhuo inediti usus sum duobus Mosquensibus, membra- naceis. auctoris etate scriptis. Alter A. est biblio- thece typographei synodalis in-fol. num. 1, com- plectens folia 274. Alter B est bibliothecre sanctis- sim: synodi in fol. num. XLIX foliorum 410. In illo textus Evangeliorum scriptus est litteris paulo majoribus. Commentarius minoribus. [n hoc eedem sunt littere in textu etin scholiis, sed iste, liquo- re rubro, hee, atramento scripta sunt. Istum in mea Novi Testamenti editione appellavi n, hunc i. De utroque exposui ad epistolam Pauli ad Thessa- lonicenses, p. 202, 203. Specimina litterarum ere expressa exhibui ad Evangelium Joannis istius editionis. Codex B. prestantior est altero a scri- ba diligentiori ac fideliori scriptus. Nam alter scri- ba sepius aberravit et in scholiis ad Joannem multa vel per pigritiam, vel per fraudem preeter- misit. In utroque codice, sicuti in Parisinis et Hentenii. multa scholia ab iisdem scribis scripta sunt in margine, de quo in locis singulis lectores monui. Videntur autem ista scholia auctore Euthy- mio ipso, post ejus repetitam lectionem, adlecta esse. per eosdem scribas. Id satis fit probabile cum ex aliis locis, tum ex scholio ad Luc. 1x, 55. Ad- huc enim in codicibus desunt omnia ab Καὶ εἶπεν ο)χ ad «x σῶσαι. Heec. enim primo Euthymius auctoritate Chrysostomi excluserat : in repetita autem lectione, ut satis docet scholium ad istum locum, ejusdem auctoritate addiderat. Forte hune laborem etiam, sicuti Panopliam, jubente Alexio Comneno suscepit, ac plures scribas imperatoriis impensis conductos habuit. Sed id deinde recen- tiores etiam scribe imitati sunt, ut ex Hentenio discitur. Nam Hentenii codex, etsi satis bonus, ju- dice etiam Simonio, haberi debel, tamen sine ullo dubio meis fuit recentior. Etenim Hentenius ipse conqueritur de mulüs ae difficilibus siglis, que paucz et notis sunt in meis. Preterea Hentenii appendices etism habet ex Theophylacto et aliorum scholiis, que in neutro meorum comparent. Ni- bilominus tamen multis in locis versione Hentenii
pro codice uti potui. Eam igitur hac etiam de causa D
intactam reliqui : adjeci tamen partim in animad- versionibus, partim in fine operis nonnullas cor» réectiones. Sex autem codices Greci Commenta- riorum Euthymii in Evangelia mihi adhuc inno- tuerunt. Duo Mosquenses, Hentenii, duo Parisini regii num. 2393 et 2401, et (5b) Baroccianus. In nullo horum codicum nomen auctoris, nisi forte in Barocciano, quem Millius tractavit, reperitur, de
(à) Millius in «πα N. Test. editione ante capita Eusebii Evangelii Mattheei, duo loca Commentarii Euthymii Zigabeniin Matthaeum notat, que legun- tar ia hac editione p. 13 et 15. Ea autem reperiri
recenliori ascriptum habet nomen Nicete Serra- rum, qui vulgo Heracleensis appellatur. Alter Pari- sinus, ut arbitror, recentior, tribuit Theophylacto, quem appellat, τὸν ἱερώτατον Βουλγαρίας, nimi- rum ἀρχιεπίοχοπον. Meus B. loco Indicis habet spatium vacuum, ideo fortasse, ut postea a pictore auro, aliisve coloribus adderetur atque ornaretar. Indicem codicis A expressi p. 10 Hentenius nul- lum videtur reperisse, ut ex ejus praefatione et in- terpretatione p. 9, colligi potest. In eo autem ve- hementer errat Richardus Simonius, quod litteras ἀμ. pro Ααμώνιος accepit. Nam Ammonii nomen, quod frequens est in catenis Grecis, in codicibus quidem Mosquensibus nunquam inveni uno p scri-
B ptum, etsi sigla esset. 'Au. ergo, quod etiam in
meo A reperitur, notat ἁμήν. Ex his apparet, ig- notum esse nomen auctoris horum Commentario- rum. Unde ergo cognoscitur, fuisse Euthymium? Scilicetex ejusdem Commentario in Psalmos, quem Hentenius, Montefoleonius, nosque ipsi tractavi- mus. Quomodo autem ? Primo quidem, nec ovum ovo ita est simile, ut cum Hentenio loquar, uti similes sunt hiCommentarii Commentariis in Psal- mos. Secundo, in scholiis ad Psalmos frequenter hujus Commentarii fit mentio, ita ut quorum ibi fiat mentio, ea hie reperiantur. Tertio, Commen- tarius in Psalmos nomen Euthymii additum habet, elsi non in omnibus codicibus. Codices Commen- tariorum in Psalmos, qui vulgo Euthymio tribuun- tur, in Mosquensibus bibliothecis inveni duos. Αο- cedit tertius illis valde similis. De his infra mo- nui. Sed ex his nihil efticitur, quod auctoris nomine careat. Verumtamen de Philippo Saulo, qui primus Latine ediditCommentarios in Psalmos, eosque Eu- thymiotribuit, probabile videtur eum Euthymii no- men reperisse in uno aut pluribus codicibus. Ac- cedit fides etauctoritas Montefalconii, qui ita repe- rit in codicibus Coislinianis. Ita enim habet in Bibl. Coislin., p. 178: EutAymii Zygadeni (sic) Commentarii in. Psalmos. Adde eumdem p. 58 Zy- gabenus appellatur, ibid. p. 200 et 425. Hentenius eum Zigabonum appellat. Quibus nomina plura re- centiorum Greecorum nota sunt, ii norunt, etymolo- giamillorum nominum valdeesseimpeditam. [n hoc nomine autem Y oriri potuit ex ὄυγος. H. ex βαίνω A. exdév. Undel venerit, nemofacilehariolabitur. Pre- ter codices Commentariorum Euthymii in Psalmos, Mosque inveni etiam codices ejusdem Ραπορ]ία». De his paulo inferius dixi. Anna Commenmu, lib. xv,p. 490, edit. Paris. 1631, et Leo Allatius de consensu utriusque Ecclesie pag. 638, ex tunc temporis libro inedito ita habent : Παραπέμπω τοὺς βουλοµένουνς τὴν ὅλην αἴρεσιν τῶν Βογομίλων ὁιαγνῶναι εἰς τὸ οὕτω καλούμενον βιβλίον, δογματικὴν
tradit in codice Bodleiano. Cum vero in Prolego- menis nullam mentionem fecerit Bodleiani codicis Euthymii, suspicio suboritur, Milium pro Bod- leiano voluisse scribere Barocciano.
15 ΡΗΕΡΕΑΤΙΟ 16
πανοπλίαν, ἐξ ἐπιταγῆς τοὐμοῦ πατρὸς συντεθεῖσαν. À
Καὶ γὰρ µοναχόν τινα Ἰυγαδηνὸν καλούμενον, Ύνωσ- τόν μὲν τῇ δεσποίνη καὶ πρὸς μητρὸς ipi μάμμη, καὶ πᾶσι τοῖς τοῦ ἱερατικοῦ καταλόγου, γραμματικῆς δὲ εἰς ἄκρον ἑληλακότα καὶ ϱητοριχῆς οὐκ ἀμελέτητον ὄντα, καὶ τὸ δόγµα ὡς οὐχ ἄλλος τις ἐπιστάμενον. Τοῦτον ὅ αὐτοκράτωρ µεταπεμψάµενος ἐπέταξεν ἁπάσας τὰς αἱρέσεις ἐκθέσθαι, ἑκάστην ἰδία, καὶ ἐφ᾽ ἑκάστῃ [ἑχάστῳ edit. Paris. quod ipsum quoque ferri potest] τὰς τῶν ἁγίων Πατέοων ἀνατροπὰς ἐγγράψασθαι. — Ταύῦτην τὴν βίθλον δογματικὴν πανοπλίαν ὁ αὗτο- χράτωρ ὠνόμασι. Ἰυγαδηνὸν ergo habet editio Parisina, Allatius ex codice, nec Montefalconius in bibl. Coislin. p. 539 ex suo codice hoc loco notavit dissensum. Panoplia Euthymii primum edita est Latine ex versione Petri Francisci Zini Veronensis Venet. 1555 a quo haud dubie ex codicis indice vocatur Zigabenus. Grece primun apparuit Tergobysti 1710 qua editione usi sumus Mosque. Hic appellatur Ζιγαδηνὸς. Dicam de codicibus Mosquensibus hujus Panoplise. Antiquis- simus est membranaceus sec. xn bibliothecse typographei synodalis in-fol num.,10,qui in hoc nomine non differt ab editione Tergobystana. Se- cundus ejusdem bibliothece in-fol. num. 15, B. in charta bombycina habet Ζιγαβηνός. Tertius charta- ceus sec. xv, bibliothece sanctissime synodi in fol. num. 50, Zygadeni exhibet. Quartus ejusdem bi- bliothece, sec. xvi,in charta bombycina in quarto, num. 369 primo folio caret. Etsi igitur satis pro-
babile est, hunc Commentarium scriptum esse ab (C
Euthymio ; tamen dubium est, utrum Zygadenus, an Zigadenus, an Zigabenus dictus sit. Plerisque, ut arbitror, ex his que diximus, probabitur Zyga- denus, quod mihi etiam interim, donec plures codices consulantur, placet. Ut autem lectores scirent, que scholia in marginibus legerentur Hentenius in principio eorum, in versione Latina, ascripserat signum crucis, quod nos retinui- mus. Que in nullo meorum leguntur, duplici cruce signavi in contextu Greco. Eodem modo notavi etiam in versione Latina ea que apud Hentenium non reperiuntur. Etsi Hentenii inter- pretatio, ex uno libro scripto expressa, ita in ple- risque locis, quantum quidem lingue patitur diver-
sitas, fidelis est, ut codicis auctoritatem in consti- D
tuendo Euthymii contextu habere possit, tamen occurrunt loca, sive interpretis, sive 2odicis quo ususestculpa, in quibus aliquis possitoffendere. Ea deinceps notavi et ex meis codicibus correxi. Illud etiam monendum duxi, quod in utroque codiee, folio 3, in codice quidem a sub imagine Chrysos- tomi, in ó,postIndices capitum quatuor Evangelio- rum, hi versus leguntur.
Πολλῶν πόνων £pavoc ἠκριβωμένος . Οὐδὲν περιττὸν, οὐδὲν λεῖπον £v0aÓt "
B Ipse autem, ut videtur,
Τὰ πὰντα δ᾽, ὡς χρὴ, παὶ χαλῶς ἐσχεαμένα "
Καί τι πλέον φέσοντα, :ολμῆσας λέγω *
Χάοις δὲ πῶσα τῷ σοφῷ Χουτοστὸμῳ. 108 versus Macarius Chrysocephalus, scriptor re- cenlior, ita in suos usus convertit, ut constat ex Fabricii, Bibl. Gr. t. VII, p 772.
Πολλῶν πόνων ἔρανος ἠχριβωμένος,
Τὰ πάντα Ó', ὡς χοὴ, x«i καλῶς ἐσκεμμένα,
0ὐδὲν περιττὸν, οὐ δὲ λεῖπον ἐνθάδε,
Μαχάριος συνᾶψε φιλαδελφείας. Credo autem, Jo. Christophorum Wolfium, in codice Barocciano hos versus ita scriptos reperisse:
Πολλῶν — Πκριθωμένος * Οὐδὲν — ἐνθάδε.
Τὰ πάντα --- ἐσχεμμένα, Μαχάριος — φιλαδελ-
[φείας.
ordinem mutavit. Non autem mirabile est, Graecum hominem alius versi- busprosuis usum esse. Quos enim egoex Mosquensi codice Evangeliorum a, ad Epistolam Pauli ad Thessalonicenses, p. 241, edidi, eosdem ex alio codice ediderat Leo Allatius, De libris eccl,, apud Fabric., Bibl. Gr. vol. V, p. 28, cum exigua varie- tate.
Quoniam autem idoneam hic nacti sumus occa- sionem de Euthymio disserendi, primo hic addidi- mus supplementa qucedam ad editionem Panoplise Tergobystanam: deinde adjecimus unius Psalmi ex codd. scholia ; ac denique de aliis Euthymiis monui- mus, quorum fit mentio in codicibus Mosquensi- bus.
(Supplementa ad editionem Panoplie tpsi Pano- plie premisimus cum recensione codicum Mosquen- sium ; scholia etiam ad psalmum cix hujus psalmi textui subjecimus. Epir. PATR.)
De aliis Euthymiis, quorum fil mentio in codi-
cibus Mosquensibus.
a) Euthymius monachus de apostolo Thoma scripsit. In codice bibl. S. S. num. ?6 in-fol. ; qui est membranaceus sec x, aut xi, folio 64, ita legi- tur : Εὐθυμίου τοῦ ταπεινοῦ μοναχοῦ tyxoutov εἰς τὸν ἅγιον Θωμᾶν τὸν ἀπόστολον' incipit, 'H πηγὴ τῆς σοφίας. Additur preterea, μηνὶ Οχτωθρίω. q.
b) Ευησιπίυς abbas. In codice ejusdem bivl. in- fol. num. 44 qui est membranaceus sec. xi, aut x, ita reperi.
Folio 39. Πρόλογος τοῦ (s) &v ἁγίόις Πατρὸς ἡμῶν Εύθυμίου. Index est : Τῷ τιµμιωτάτῳ καὶ αληθῶς ἐναρέῳ ἩΠατρὶ Ἠπνευματικῷ αθθᾷ Γεωργίῳ, πρεσθυ- Tépo καὶ Ὀγουμένῳ, θεαρίστως ἡσυχάξοντι κατὰ Σχυθόπολιν τόπῳ, χκαλουμένω Bc), Κύριλλος ἐ Κυρίῳ χαίρεν. Initium : Πίστίς
πρεσθύτερος, προηγείσθω.
Folio 40. Πίος τοῦ tv ἁγίοις Πατρος ἡμῶν Εὐθυμίο». Initium : 'O µονογινής Ytóg. Hec Vita divisa est in capita. Sed in hoc codice est mutila. Deficit
(s) Hic prologus non scriptus est ab Euthymio, sed ab Cyrillo, ut mox apparebit, in honorem
Euthymii, legiturque ante ejus Vitam.
17 PFUEFATIO 18 enim capite L. Plura de hoc monuit Fabric., Bibl. A — Codex typographei synodalis num. 13, in 4
Gr', vol. IX, pag. 78.
c) Euthy mii vita Hierotbei.
Codex ejusdem bibl. in fol. num. 181 chartaceus se^. xvI, ita habet folio 330 : Εὔὐθυμίου ἐλαχίστου $e2299 Ἰπσοῦ Χριστοῦ ἐγχώμιον εἰς τὸν ἅγιον ἀπόστολον τοῦ Χριστοῦ ἱερόθεον. Initium : Ἱερόθεον ἔπαινέσομαι. Memoria hujus celebratur in Ecclesia Graca Octobr. 4.
d) Euthymius episcopus.
In codice ejusdem bibliothece in-4, num. 350, qui est sec. xiv, incharta bombyocina ita habetur.
Fol. 388. Τοῦ αὐτοῦ Κυπρίου (f) tyxoptov εἰς ἐπίσχοπον Μαδεύτων. Initium : Ἐπιτιαᾶν δικαίως ἡμῖν οἶμαι.
e) Euthymius Tornice.
τὸν αγιον Εὐθύμιον,
(t) Hoc refertur ad fol 378, ubi legitur : Γεωργίου,
τοῦ Όστερον γεγονότος TmarpuXpyo) Κωνστωτινου-
chartaceus, partim sec. xvi, partitn xv, scriptus, ac deinde in unum volumen collectus, folio 188, ita exhibet: Τοῦ τορνίκη χκυροῦ Εὐθυμίου εἰς τὴν αὐτήν. Nimirum, εἰς τὴν ὁσίαν Μαρίαν τὴν Αἰγυπτίαν lni- tium : Χρώμασι λεπτοῖς.
Hec de Euthymio et de Euthymiis. Nunc nihil magis opto, quam ut hic Euthymii in Evangelia Commentarius, ab tot clarissimis viris commenda- tus, quam plurimis utilitatem prestet, et ut ali- quando ejusdem Commentarii in Epistolas Pauli et Catholicas reperiantur et edantur. Nam in Episto- las Catholicas ex tota antiquitate nullum adhuc memoratu dignum nacti sumus Commentarium. Scribebam Vitemberge d. vi Jul. 1790.
πόλεως, εἰς τὸν ἅγιον Γεώργιον. Est ergo Georgius Cyprius de quo Fabric. Bibl. Gr. vol. VI, p. 579.
Richard Θιπον, Histotre critique des princi À Rotterdam, chez
Chapitre 29, page 409 seqq. nom du moine Eut
ur Commentateurs du Nouveau Testament.
einier Leers, 1693, 4.
Du Commentaire sur les Evangiles qui a. été imprimé en latin seulement sous le ymius, et dont il y a deuz exemplaires grecs dans
bibliothéque du Roy.
Il y apeu de Commentateurs Grecs qui ayent in- C mius est cité par saint Thomas au commencement
terprété le texte des Evangiles avec autant d'exacti- tude et de jugement, que l'Auteur qu'on nomme ordinairement Euthymius Grecus autor dit (a) Maldonat, Euthymius, etinverborum proprietatibus oóservandis diligentissimus. ll recherche avec beau- coup de soin le sens literal, et la signification propre des mots. Nous n'avons cependant aucune preuve évidente que le Commentaire qui a été publié sous le nom de ce Moine, lequel vivoit au commencement du ΧΙ9 siecle, soit en effet de lui. Jean Hentenius, qui l'a traduit en Latin sur un ms. Grec, qu'il avoit treuvé dans une bibliotheque d'Espagne, ne sait pas luy-méme à qui l'on doit attribuér cet. ouvrage. Il avertit dans sa Préface
desa Chalne sur saint Luc. Mais le nom d'Euthymius quiest raportéen celieu-là dans cette Chaine, est une addition qui nese trouve point dantles bons exem- plaires, puis qu'elle n'est pas méme dans les pre- mieres éditions.
C'est une chose étonnante, qu'on n'ait rien pu- blié en Grec (sil'on excepte un fragment de sa Pan- oplie, et une Preface snr les Pseaumes) des livres de ce savant homme ; et que nous n'en ayons mé- me que des versions Latines peu exactes ; au moins de son Commentaire sur les Pseaumes et de sa Panoplie. Le P. Labbe qui avoit apris qu'ils étoient tous en ms. dans quelques bibliotheques, souhaite &wecpassion qu'on les fasse imprimer en Grec eten
que plusieurs croyoient qu'il étoit d'OEcumenius, Γ Latin, Quisquamne (b) erit qui hgcetquae przterea di-
dont nous avons un recueil semblable sur les Actes des Apót., et surtoutes lesEpitres. Piurimis sane auc- tor hic fuisse videtur (Ecumenius, qui similia Com- mentaria ez eisdem collegit auctoribus in Acta apos- lolorum, in Epistolas qua Catholice nuncupantur, ac in Paulinasomnes,ul cerlis quibusdam argumentis eoliigitur,etiamsinec ibivolueritsuum nomen ezpri- mere. |l est assez problible que ces deux excellens ouvrages sont d'une méme main : mais il n'est pas lout-à-fait constant, comme il paroitra de la suite de cediscours, que cedernier recueil soit d'OEcume- Dius. Ce qui pourroit decider ce fait, c'estqu'Euthy-
(a) Comment. in Matth. cap xvii, vers. 8.
cuntur latere mss. in bibliothecis doctissimi interpre- tis monimenta, tandem ornate et Grzce simul ac La- tine evulgel ? La seule bibliotheque du Roy oà ils sont tous, et inéme plus d'une fois, auroit pu satis- faire à sa curiosité.
On trouve dans cette bibliotheque deux exem- plaires fort exacts du seul Commentaire des Evan- giles, qui estle plus rare. Un de ces mss. qui vient de la Bibliotheque du cardinal Mazarin, a au com- mencement le nom de Nicelas de Serses, corame si ce Nicetas, dont le nom est aussi à la téte de quel- ques Chaines grecques sur les Evangiles, en étoit
(b) Labb., Dissert, de Scriptor. Eccles. t. 1, p. 312.
19
PFUEFATIO
20
l'auteur. Maisonremarquera quece nom a été écrit Α λέγουσι. Comme il n'y a rien de certain là-dessus,
&prés coup, et d'une main plus nouvelle que le corps du ms. dont voici le titre entier (c). Expli- cation de U Evangile de S. Mathieu, qui a étérecueil- lie avec beaucoup de travail. principalement des Commentaires de Saint Jean Chrysostóme, et aussi d'autres differens Peres: Ammonius quia . fait ce recueil y ayant misaussiquelquechose dusien. Quoy qu'on nelise dans le ms. que ἀμ. Am. et que le reste du inot soit effacé, je ne doute point qu'il ne faille lire Aminonius, dont le nom est souvent dans les Chaines grecques sur le Nouveau Testa- ment, et qui est un auteur du ve siécle, à moins que ce nesoit quelque autre Ammonius qui ait vecü depuis.
L'autre exemplaire ms. de la Bibliothéque du roy a un titre tout-à-fait semblable, si ce n'est qu'ilest attribué à Theophylacte archevéque de Bul- garie. Je le produis icy entier afin qu'on en puisse mieux juger. Ἑρμηνεία (a) τοῦ χατὰ Μα-θαῖον Εὐαγ- πάλέου φιλοπόνως ἐρανισθεῖσα, μάλιστα pk) ἀπὸ τῆς ἐξηγήσεως τοῦ ἐν ἁγίοις Ηατρὸς ἡμῶν Ἱωάννον τον Χρυσοστόμου ΄ ἔτι Ot καὶ ἀπὸ διαφόρων ἄλλων Ηατέ- pev, συνεισενε/χόντος τινὰ καὶ τοῦ ταύτον έρανισα- µένου ἱερωτάτον Βονλ/αρίας. Ce qui a pu faire croire que Theophylaete est l'auteur de ce docte Commen- taire, c'est qu'il y & plusieurs choses tout-à-fait semblables dans ces deux ecrivains, méme jus- qu'aux expressious, comme si lun avoit copié l'autre. Aussi ne se pouvoitil faire presqu'au-
B
trement dans un recueil qui étoit principalement (C
tiré de saint Chrysostóme. Euthymius neanmoins (car c'est ainsi que nous le nommerons toüjours) est plus exact et plus judicieux que Theophylacte. I] s'éloigne moins du texte des Evangiles, et il ajoüte de plus de temsen tems des remarques critiques. Les extraits qu'on en vadonner le feront mieux connoltre.
Il dit à latin de sa Préface, que saint Matthieu qui estle premier des evangelistes a publié son ouvragehuit ans aprés Ascension de Jesus-Christ, qu'il l'a écrit en ebreu aux Juifs nouvellement con vertis, et qu'il a été ensuite traduit en grec, 0c::«- pov δὲ μεθηρμανεύθή πρὸς τὲν Ὁμετεραν διάλεκτον. On lit quelque chose de semblable dans (e) Theo- phylacte, qui est moins exaot en ce qu'il dit aprés quelques autres, que saint Jean est l'auteur de cet- te traduction grecque, μετέφρασε δὲ τοῦτο Ἰωάννης ἀπὸ τῆς Ἑθραίδος γλὠττης εἰς τὴν Ἑλληνίδα, ὡς
(c) Ἑρμηνεία τοῦ κατὰ Ματθαῖον Εὐαγγελίου φιλοπό- woe ἐρανισθεῖσα, μάλιστα μὶν ἀπὸ τῆς ἐξογήσεως τοῦ ἐν ἁγίοις Πατρὸς ἡμῶν Ἰωάννου τοῦ Χρυσοστόμου * ἔτι Á καὶ ἀπὸ διαγόρων, Πατέρων, συνεισενεγκόντος τινὰ καὶ τοῦ ταύτην ἐρανισαμίνου αμ. lta cod. ms. Reg. bibl. n. 9401.
d) lta cod. ms. bibl. Reg n. 2393.
c) Pag. 2 D. edit. Paris. 1631, fol.
) Matth. 1, 19 : Παραδειγματίσαι δὲ ἐλέγετο, ὅταν ἀνὴρ παρὰ τὸ συνέδριον Ὦγί τὴν ὑποπτευομέ- wx», καὶ κατηγόρει ταύτην, καὶ οὕτως αὐτὸν φανε-
D
Euthymius aeu plus de raison de ne parler de cet- Le version qu'en general. On lit icy à la marge du ms. qui porte le nom de Theophylacte παοὰ ᾽Αμω- νίου, comme si cet endroit avoit été pris d'Amimo- nius ; οἱ c'esLapparemment ce qui a donnéoccasion à quelques Grecs d'attribuér le recueil entier à Ammonius.
Le verbe grec παραδειγµατίσαι, qui est exprimé dans nótre Vulgate par traducere, signifieselon luy mener quelqu'un devant lesjuges en denoncant son crime (f). Un homme, dit-il, étoit censé παραδει- Ἱματίσαι, denoncer sa femme, lors quela soupcon- nant il la produisoit devant le sanedrin, et qu'il l'accusoit, la faisant ainsi sortir publiquement de sa maison. C'est ce que saint Chrysostóme appelle, εκπομπεύειν (g) xai εἰς dtxaati otov ἅγειν.
Les Juifs qui entendent ce passage d'Osée cité par saint Matthieu (A). J'ai appellé d'Egypte mon Fils, deleur retour d'Egypte, objectent aux Chré- tiens que l'evangeliste a detourné le sens de cette prophetie pour l'accommoder à son dessein. Euthy- mius leur repond que c'est une des regles de la prophetie, qu'il y ait souvent des choses qui s'en- tendent à la lettre de certaines personnes, et qui trouvent leur accomplissement en d'autres. Ce qu'il justi&e par des exemples, ὅτι x«i τοῦτο mpo- guTtías νὸµος ἐστὶ, τὸ πολλάκις ῥουθῆναι μὲν tr! ἄλλων, πληρωθᾶναι δὲ εφ’ ἑτέρων.
1] remarque judicieusement sur cette expression en ce trems (dá, qu'elle ne designe point une verita- ble suite de tems, puis qu'il s'est passé plusieurs années entre ce qui est raporté icy, etce qui pre- cede. (i) C'est, dit-il, la coutume de Jl'Ecriture de dire tout d'une suiteen ce tems-la, pour toute sorte de tems qu'elle veut marquer, indiquant seulement le tems que les choses qu'elle veut raporter sont arrivées; comme l'evangeliste a fait en ce lieu, oü il n'a point parlé des faits qui ont été entre l'un et l'autre. Il faitla méme observation sur ces mots (X) alors on (uy presenta un possedé ; ce qu'il est à-pro- pos de considerer ; autrement on cherchera de la suite dans les ecrits des evangelistes, des apótres en des endroits oü il n'y en a aucune. lls ont joint ensembleplusieurs faitssans avoir égard à l'ordre des tems,aussi bienque lesecrivainsdu Vieux Tes- tament.
Il a interpreté le mot εἰς µετάνοιαν qui signifie à la lettred penitence, commes'il y avoit διὰ µετάνοιαν
ὥς ἀπέλνιν ἀπὸ τῆς οἰχίας.
(g) Πα Chrysost.,t. Vll, p. 53. A. quod Nicetas etiam repetit in Caten. Corderii, p. 22.
(h) Matth. n, 15.
(i) Ἓθος ἐστὶ τῇ Γραφῆ τὸ, ἐν ταῖς Lufoxtg ἐκξὶ- ναις, ἀχολούθως λέγειν tp οὔ ἄν ἐθελύση χουνονυ. Φηλούση μόνον τὸν καιρὸν ἐκεῖνν, ἓν ᾧ «γέγονεν ἆ διηγήσασθαι βούλεται, χαθάπερ καὶ vw)» ὁ εὐαγγελι- στής ἀποίησε, τὰ iv» µεσῳ παραδραµών. Ad Malth.
ο8Ρ. li. v. 4. lo Matth. xii, 22.
21 PRJEFATIO. 92 ( à cause de la penitence : car saint Jean, dit il, les A — Sur ces mots (n) le Fils deU'homme est le maítre,
baüsoit confessants leurs pechez ou se repentant, ἐξομοισγουμένους "yo αὐτοὺς, εἴτουν µμιτανοοῦντας, εδαπτινε. ID] n'a point lu en ce lieu-cy, non plus que Theophvlacte, xoi πνοὶ, et dans le feu. 1l ajoute méme que ce mot n'est que dans saint Luc. Mais il yadansliesdeux mss. du Roy une scolie qui marque que cette addition, x«i πυρὶ, signifie une grace plus abondante. Hentenius alu la méme scolie dans son exemplaire : et ainsi les Grecs sont partagez entr'eux sur cette lecon.
I] trouve au chap. iv, v. 15, de grandes difficultez dans l'explication de la prophetie d'Isaie, que saint Matthieu n'a raportée qu'en abregé, et sans garder méme l'ordre des paroles. Apres avoir eu recours
méme du Sabbat, il fait une reflexion qui merite d'étre pesée. Aprés avoir dit que saint (ο) Marc, qui ἃ aussi raporlié cette reponse de nótre Seigneur aux Juifs, y en a joint une autre qui n'est point dans saint Matthieu, 1] ajoute (p) qu'on ne doit pas étre surpris, qu'un evangeliste insere dans son his- toire des choses qu'un autre passe sous silence : carila n'ont pas écritleurs Evangiles dansle méme teins que Jesus-Christ parloit, pour pouvoir se res- souvenir de toutes ses paroles; mais plusieursan- nées aprés. De plus étant hommes, il est vraisem- blable qu'ils en ont oublié une partie. C'est ]à, con- tinue-t-il, la solution qu'on doit donner, lors qu'on trouve des additions et des omissions de cette na-
au prophete méme, il ajoüte cette reflexion, qu'on p ture : Quelques-uns aussi d'entr'eux ont omis des
appliquera à plusieurs autres passages du Vieux Testament citez dans le Nouveau. Ne (m) vous éton- nez point si cet evangeliste Πα pas produit les pa- roles entieres du prophete : car il est bon de savoir en general, que les evangelistes raportent quelque- fois les passages entiers, et qu'ilsles abregent quel- quefois ; qu'ils gardent à la vérité quelquefois le sens entier des mots ; mais qu'ils en changent quel- ques-uns qu'ils ne conservent point, quand cela ne doit aporter aucun prejudice au sens du discours.
Λι chap. vui du méme saint Matth. v. 26, ou il y a dans le Grec, tzecíuno:, que les nouveaux inter- pretes onl traduit par reprendre, ou parler avec menaces, selon le sens grammatical, ilobserve qu'il
signifie simplement commander, Ἱπετίμησεν, ἀἄντὶ ϱ l'Ecriture : carJ. Christ a donnésa vie pour tous,
τοῦ ἐπέταξε co qui s'aecorde avec la version Vul. gate. Il a fait une semblable remarque sur le chap. Xu, v 40, oü il y a aussi dans le Grec ἐπετίμχσε, et dans ]a Vulgate przcepit, commanda.
Au chap. x, 2, οὗ saint Pierre est nommé le pre- mier entre les apÓtres, il dit que l'evangeliste l'a mis ἃ la t8te des autres, non seulement par ce qu'il étoit plus ágé que son frere André mais aussi parcequ'il les surpassoit tous en fermeté, ᾽Αλλὰ καὶ ὡς πάντων διαφορώτερον ἐπὶ τῇ σταθηρότητι et que c'est pour cette raison que J. Christ l'ayant nom- mé Pierre, ajoüta, sur celte pierre je bátirai mon Eglise.
(/j Matt. ur, 11.
im) Et 2: ux ἀχέοαια τὰ Tmpoynttuk τέθεικε ῥητὰ, ur 5xoauG5s. Non γὰρ χαθολικὼς ωώσχειν, ὅτι οἱ εὐκ-,» ε)ι7-αἱ, ποτε μὲν ἀχεραίως τῶν ῥητῶν KTOUVTMO- M ποτε δε ὁ ποτέμνονσιν τά" ποτε Qi a» 2:4 τῶν ῥητῶ» Οιάνοιαν ὀλόχληρον ἀποσώξονσι; dé τινας ἀπαρατηρήτως ὑπαλλάττουσι, ὅταν τε u£))ot τῶ yc τοῦτο λυμαίνεσθαι. Matth.
"t5 iss εν iv, 15. (n) Matth. xi, 8.
0! Marc. n, 27. 20.4 (p) O2. χοή δὲ θαυμάζει», εἰ τὰ μὲν οὗτος ὁ εὔαγ- ιστός ποοστίθησι τὰ δὲ ἐκεῖνος παραλιωπάνει. Rz 722 οὐ ἅμα τῷ luy τὸν Ἀριστὸν ἔγραψαν 7a E2277 £212. [να xat πάντων ὁμοὈ τῶν αὐτοῦ οκ) ονεόξιν ἔχοιεν, αλλ μετὰ πολλοὺς x&t ειχὸς, οανθοώπονς ὄντας αὐ- τινἁ χαὶ ταύτην ἔχε τὴν λσιν
Sp 4 2771294 ἐνικ,τους ἰπιωαθέσύαι
752
choses pour abreger,et il y en a d'autres qu'ils n'ont point jugé necessaires. Cette observation d'Euthy- mius est d'une grande étenduó
Ce docte commentateur a remarqué sur ces mots, πολλοὶ προφῆται (q) plusieurs prophetles, qu'on peut les entendre de tous les prophetes en general, parce que le mot de plusieurs est souvent dans le N. Testament pour celui de tous πολλοὶ, ἀντι τοῦ πάντες" ce qu'il confirme par divers exemples. I] re- pete cette Observation en d'autres endroits qui sont d'une plus grande importance ; comme au chap. xx, v. 28, oü il est dit que Jesus-Christ est venu pour servir, et donner sa vie en rancon pour plu- sieurs ; il dit (r) que l'evangeliste a mis en ce lieu- là plusieurs pour tous, selon le stile ordinaire de
et 8 racheté tout le monde, bien que plusieurs soient demeurez dans la servitude, parce qu'ils opt voulu y demeurcr. Sur ces autres mots (s) : C'est mon sang, lesang du N. Testament qui est repandu pour plusieurs, il observe que dans l'Ancien Tes- tament le sang de l'Agneau n'étoit repandu que pour les seuls Juifs ; mais que le sang de J. Christ est repandu generalement pour tous les hommes, le mot de plusieurs signifiant tous en ce lieu. Πολ» λοὺς γὰρ τοὺς πάντας ἐντάῦθα λέγει.
I] remarque sur ces mots qui sont au méme en- droit, Pour (a remission des pechez, que (t) comme προσθηκῶν τε χαὶ παραλείψεων
ἐπὶ τῶν Ὥτοιούτων
D Πολλάχις ὃς καὶ Ju συντοµίαν τινά τινες παρελίµ-
πανον. Ἔστι δὲ ὅτε καὶ ὡς οὐκ ἀναγχαῖα. — Matth. ΧΙΙ, 28.
p) Matth. xii, 17.
d Πολλοὺς ὃξ νῦν», τοὺς πάντας λέγει. Πολλάχις 7ὰρ η Γραφὴ πολλοὺς, τοὺς πάντας, φΏσίν * ύπερ πάντων γὰρ ἔδωχε Tiv ψυχὺν αὐτοῦ, καὶ πάντας ἑλυτοώσατο. Ei καὶ πο))λοὶ θέλοντες ἐνέμειναν τῇ δουλεία. Ad Malth, xx, vers, 28. (s) Matth. xxvi, 28. . n Ὥσπερ οὖν ἡ παλαιὰ διαθήχη θύματα καὶ i- µατα εἶχεν οὕτως ἄρα καὶ L xatyi), τὸ σώμα καὶ τὸ αἷμα τοῦ δεσπότου. Οὐκ sini dz, ὅτι ταῦτα εἰσι' σύμέρλα τοῦ σὠματός μου καὶ τοῦ αἵματος μου ἁλλ) ὃτι ταῦτά εἰσι αὐτὸ τὸ σῶώμά pou, xci αὐτὸ τὸ αἷμά μον λοιπόν οὖν χρὶὺ μὴ πρὸς τὸν γὔσι τῶν προκξιµξνων ὁρᾶν, ἀλλὰ πρὸς Tí» δύναμιν αὐτῶν.
23
PR/EFATIO.
24
l'Ancien Testament avoit des viclimes εἰ du sang, Α en cel endroit aussi bien que Theophylacte, produit
de méine lc Nouveau a le corpset le sang du Seigneur qui n'a pas dit, ces choses sont les symboles de mon corps et de mon sang ; mais elles sont mon corps méme et mon sang. 1l faut donc ne pas regarder la nalure des choses qui sont devant les yeuz ; mais leur vertu : car comme il a deifie surnaturellement (a Chair à laquelle il s'est uni, il change de méme d'une maniere qui ne peut s'exprimer ces choses-là en son corps méme qui donne (a vie, el en son sang, et en sa gracc. L'on a mis Y à la marge du ms. dn roy
conté 2404. [a note ^ ο) ὁ 'est-à-dire, comme nous
avons expliqué cy-dessus, ὡραῖον vónu«, belle pensée.
Il s'étend encore plus au long surle mystere de l'Eucharistie, interpretant le verset 35 du méme chapitre (x) : Croyons, dit-il, toujours á la parole de Dieu, et n'y contredisons jamais, bien que cequ'il nous dit paroisse contraire à nos raisonnemens el à ce que nous voyons : que sa parole l'emporte sur ce que la raison et la váe nous representent. Agissons aussi ainsi à l'égard « 5 redoutables mysteres ; ne regardanl pas seulementce qui est devant nos yeuz, mais croyant aur paroles du. Seigneur, puis qu'il dit c'esli-là mon corps, et c'est-là mon sang. Soyons persuadez el croyons : car il en est de méme du ba- téme oà l'eau está la verité sensible ; mais la rege- neration est le don que nous ne connaissons que par l'entendement.
Ces paroles du méme (y) chapitre de Saint Mat- thieu, Le soir étant venu Jésus se nut à table avec ses douze disciples, luy donnent occasion de traiter une question qui a été autrefois agitée parmi les Grecs; savoir si nótre Seigneur fit alors la Pàque qui était ordonnée par la Loy. Il y a eu des Ecrivains Grecs, et entr'autres, Philoponus, qui ont soutenu qu'il n'avoit point satisfait à la Páque des Juifs l'année qu'il mourut. On peut consulter là- dessus la Chronique d' Alexandrie, et 1a Bibliotheque de Photius, qui font mention de quelques anciens auteurs qui ont été de ce sentiment : mais saint Chrysostóme ayant soutenu le contraire, ]a plüpart des Grecsl'ont suivi. L'on prendraneanmoins garde que l'auteur de la Chronique d'Alexandrie n'est pas toujours exact. Euthymius qui traite cette question
ὝὪσπερ γὰρ ὑπερφνῶς ἐθέωσε tiv σάρκα, οὕτως ἀπορῥὂτως μεταποιεῖ καὶ ταῦτα εις αὐτὸ τὸ ζωοποιὸν αὐτοῦ σῶμα, καὶ είς αὐτὸ τὸ τὶαιον αὐτοῦ αἷμα καί εἰς τήν χάριν αὐτοῦ. Ad Matth. ο8Ρ. xxvi, vers. 28.
(v) Hoc, et alia hujusmodi signa, cognoscere licet ex Montefalconii Bibliotheca Coislin. p. 300, et ex ejus Paleograph. p. 370. uhi figurre suntexpresso.
(z) ᾿Ημεῖς τοίνυν πειθώμεθά πανταχοὺ -ῷ θεῷ, χαὶ uà αντ ιλέγωμο» καΐ εἰ τὸ παρ αὐτοῦ) λειόωε- νον εναντίον εἶναι Ooxti τοῖς ᾿πμετέροις Ἰογισμοῖς καὶ ταῖς ὄγεσι. καὶ ἔσω καί Λ)ογισμῶν καὶ ἄγεων αυριώτερος ὁ Ἄόγος αὐτοῦ. Ov- τω καὶ ἐπί τῶν φοι χτῶν μυστηρίων πριῶμς», Lh τὰ ποοκέίαεν« 0/97 βλίποντες ἀλλὰ τοῖς Ἰόγοις τοῦ δεσπὀτου πειθὸμε-
προσληφθεισαν
Β
quelques unes des raisons sur lesquelles on apuyoit l'opinion opposée à celle de Saint Chrysostóme ; et je ne doute point qu'il n'ait eu en vàé Philoponus. La premiere de ces raisons est (z) qu'il étoit le treiziéme jour du mois, au lieu qu'on ne pouvoit manger Ja Páque que le quatorziéme : la seconde est que la Loy commande expressément de la man- ger debout, et il étoit couché: la troisiéme con- siste en ce qu'on offroit entierement avant l'immo- lation del'agneau tout ce qu'on pouvoit trouver de pain levé, et qu'on le brüloit; au lieu que dans cette action de Jesus-Christ il y a du pain ordinai- re, qu'on distribué en le rompant : la quatriéme est, qu'il n'étoit permis de manger que du róti, et il y a ici une soupe.
Nótre commentateur répond à toutes ces raisons en particulier : mais étant prevenu de l'opinion de ceux de son Eglise à l'égard du jour que Jesus- Christ fitla Páque, ses reponses en sout moins solides. ll avoüe que nótre Seigneur anticipa d'un jour le tems de la Páque, parce qu'il connoissoit que les Juifs le feroient mourir le quatorziéme ; étant juste que celuy qui étoit le veritable Agneau füt iminolé le jour de limmolation de l'Agneau iy pique, ou qui n'étoit que la figure. D'ouil conclut qu'il accomplit la Páque légale, et qu'il donna à ses apótres la Páque spirituelle. Οὕτω 4p καὶ νομιχὸν ἐπλήρωσε Πάσχα καὶ τὸ πνευµατιόν.
1] croit qu'on peut prouver de ces paroles (a).
C J'ayeu un grand désir demanger cette Páque avant
D
que de sou[[frir, que Jesus-Christ prevint la Páque des Juifs. Cela signifie selon luy, J'ay fait toute la diligence possible pour manger cette année la Pà- que avec vous, n'ayant point attendu le tems prescrit par la Loy, de peur que la mort que je dois souffrir sur une croix, ne soit un obstacle à la Cene legale et à 18 mystique: Τουτέστι 670267 ἐσπούδασα τὸ τοῦ ῥἐνιαυτοῦ τούτου πάσχα φαγεῖν peo" ἵνα µή τὸ πάθος τοῦ στανρο) Χωλνση τὸν Υομιχὸν
ὑμῶν, μὴ ἀναμένας τὸν νενομισμίνον καιοὸ», δεῖπνον καὶ τὸν μυστιχὸν.
En second lieu il repond, que pour ce qui est de ]8 maniere de manger, il y a de l'apparence qu'ils mangerent d'abord étant debout, comme il
étoit ordonné par la Loy, et qu'ils se coucherent
νοι. Καὶ ἐπειδή φησι. ToUTOÓ ἐστι, τὸ σῶώμά ἆ pov, xai τοῦτό ἐστι τὸ αἷμά μον. xxi πειθώμεθα καὶ πι- στεύωµεν. Καὶ p καὶ ἐπί τοῦ βαπτισµατος, αἰσθητὸν uiv τὸ ὕδωο' «)ha νοητὸν τὸ óooov, Y ἄναγέννησις. Ibid.
(y) Matth. xxvi, 90.
(5) Ὅτι τοισκαιδεκάτη τότε τοῦ μηνὸς Tv. Ἔδει δὲ χατὸ τήν τεσσαρεσκαιδεκάτην τὸ Πλσχα φα-/εἰν.
Καὶ 07 t 0 μὲν νόμος εστώτας ἐχέλευσεν ἐσθίειν τὸ loy. οὗτης d& ἄνεπεσε. Καὶ ὅτι πᾶς ἄοτος Συμωτὸς εξ Ὡρεῖτο To) τῆς θυσίας, καὶ πυρὶ κχατεχαίετο' νὺν δε xat ἄοτος; TXOwxitzQ! καὶ διαχειοίζεται" x«i ὅτι ἡπτὸν μόνον ήἒμις ὧν φαγεῖν, ἔντανθα καὶ 5ωὸς παρατίθεται. Ad cap. xxvi, vers. 20 Matthei.
(a) Luc. xxu, 19.
25 PFUEFATIO. 30
en suite pour souper. Α l'égard du pain levé et de À sauroit rien faire sansla grace (e). Aussi ce docte
la soupe. on ]es mit sur la table aprés qu'ils eurent mangé la Páque : car le 14 jour auquel il étoit défendu de garder quoy que ce soit de pain levé, n'étoit point encore venu. Mais si cela est, ajoute- tl, pourquoy 98 evangelistes n'ont.ils point parlé de l'anticipation de la Páque? A quoy il ré- pond, que c'est (5b) parce qu'il n'étoit point néces- saire qu'ils en parlassent : car de quelle utilité cela étoit-il pour les Chrétiéus? C'est pourquoi ils ont à la verité passé ce fait ; mais ils ont trailé avec plus d'exactitude ce qui appartient a la Céne mystique, comme ayant necessairement de la liai- son avec nótre creance.
S'il étoit vrai comme les Grecs l'assurent, que
Jesuite luy a-t-il rendu justice, ajoütant qu'il ne condamne nullement l'Auteur qui est orthodoxe, pieux et savant, mais seulement son expression qui paroit trop libre : Quanquam, dit-il, non auctorem qui et Catholicuset pius et eruditus est, sed auctoris minus cautum loquendi modum damno.
Il y a plusieurs autres endroits οὗ ce savant com- mentateur pourroit étresoupconné de Pelagianisme, ausquels neanmoins Maldonat n'a point touché ; ne croyant pas qu'il fallàt juger de la doctrine d'Eu- thymius par raport à celle de saint Augustin. ll parle le langage de son Eglise dans la remarque qu'il a faite sur ces paroles de Jesus-Christ, Qu'il eit mieur valu que Judas ne f&t point venu au
Jesus-Christ eüt anticipé le jour de la Pàque, il pg monde (f). Quelques-uns, dit-il, assürent qu'il n'y
seroit, ce me semble, mieux selon ce principe de nier qu'il eüt fait la Páque legale, l'Agneau ne se pouvant manger que le 14 jour. Mais saint Chrysos- tóme etla plupart des autres commentateurs Grecs assurans qu'il a toüjours accomplila Loy, comme il le témoigne luy-méme, il s'ensuit absolument qu'il a fait la Páque, aussi bien cette derniére an- née que les précedentes, et c'est ce qui les embar- rasse ; au lieu qu'il y a bien moins d'inconvénients dans l'opinion des Latins. En elfet le sentiment de ces Grecs. qui ont prétendu que Jesus-Christ n'avoit point mangé cette année la Páque Juive, 8 paru si absurde à Maldonat, qu'il n'a pas cru qu'on dut s'arréter à le refuter, jugeant qu'il étoit mani- festement opposé aux paroles des évangelistes, Quod (c) c&km omnes evangeliste tam aperté testen- tur eum Pascha manducasse, refutationenonindiget.
Pour revenir à Euthymius, le métne Maldonat témoigne qu'il est difficile d'exemter de Pelagia- nisme sa remarque sur ces paroles, Je (d) ne suis point venu appeller les justes à penitence, mais les pecheurs, à moins qu'on n'adoucisse son expression: car il fait parler en ce lieu-là Jesus-Christ comme s'il n'étoit point venu pour les justes, qui peuvent d'eux-mémes se sauver, mais seulement pour les pecheurs qui ont besoin de penitence. L'on ne peut cependant l'accuser de Pelagianisme, parce quil 8 supposé avec les autres Péres Grecs une grace ge- nerale qui est donnée à tout le monde, et qu'il a reconnu aprés eux que la volonté de l'homme, quelque bonne et portée au bien qu'elle soit, ne
(b Άτοτι οὐκ ἦν ἀναγκαῖον τὸ πιοὶ ταύτης εἰπεῖν. Τι 7*5 ἂν χαὶ συνετέλεσε Χριστιανοῖς Z£ ταύτης διήγεσες: dió ταύτην μὲν παρέδοαωον. Toi; δὲ λογοις του α.,στικοῦ δείπνου φιλοπονώτερον προσδιέτριψαν, tz ara XAIIT CT OY χαὶ συνεκτικὠ-ατον τῆς nua πίστξως. Ibid.
'c) Maldonat. Comment. in Matth. cap. xxvi, v. 20. (d) Matth. 1x, 13.
i^?j Euthvm. Comm. ad Matth. cap. xxvi, vers. 357 Verba infra vide : Ore ανθρωπίνη roof uua xazo0Óot τι rel; τῆς sias ῥοπῆς. X. τ. λ.
if) a7t δέ τινες, ὅτι ἀνέ/κλητὸς ἔστι͵ Oufsy) επιτελέσας. Πρὸς οὓς λέ/οµεν, προωριστο, dX τοῦτο παρέθωχεν'
τὸ ποοωρι- ὅτι 0) διότι ἁλλὰ ὁιότι παρ-
avoit point de la faute de Judas, puis qu'il a ac- compli ce qui avoit été delerminé auparavant ; ausquels nous répondons qu'il n'a pas trahi son Maitre par ce quecela avait été déterminé aupara- vant; mais il a été determiné parce qu'il l'a trahi, Dieu ayant prévà tout ce qui devoit arriver : car cet homme devoit étre verjtablement tel, non de sa nature mais de sa volonté.
ll observe sur ces mots de saint Jean, Afin (g) que tous crussent par luy, que Jean a, à la verité, rendu temoignage afin que tous crussent, et que cependant tous n'ont point cru : car la foy n'est pas contrainte mais volontaire : Ovx ἐκ βίας γὰρ Ἡ πίστις, ἀλλ ἐκ προαιρέσεως'
Il ajoàte en suite sur ces autres mots, Il (4) étoit la lumiere véritable qui illumine tout homme οἱ vient au monde : s'il (i) illumine tout homme qui vient au monde, comment est-il resté tant d'hommes qui n'ont point été illuminez? I] repond que pour ce qui est deJesus-Christ il illumine tout le monde; que s'il y en a quelques-uns qui de- meurent sans étre illuminez, cela vient de leur vo- lonté : car la grace de la lumiére, ajoute-t-il, a étó répandué generalement sur tous à l'exemple du soleil; mais ceux qui ne veulent point jouir de la grace, sont eux-mémes la cause de ce qu'ils ne sont point illuminez.
Les Livres du Nouveau Testament étant remplis de particules causales, qui semblent detruire 18 liberté de l'hoiume, il remarque à l'imitation des autres Commentateurs Grecs, qu'on ne les doit
εξωκε, διὰ τούτο προὠριστο, τοῦ Θεοῦ προειδότος τὸ παντὸς ἀποδησόμενο». Ἔμελλε γὰρ ὄντως αποθῆναι τοιούτος, OU. ἐκ φύσεως, ἀλλ) ἐκ προαιρέσεως. Àd Matth. Cap. Xxvi, vers. 24.
(gy) Joan !, 7.
(A) Ibid. 9.
(i) E: δε φωτίδει πάντα ἄνβοωπον ἑρχόμεον εἰς τὸν κόσμον, πως τοσηῦτον μεμενάχασιν ἀφωτιστοι, τὸ uiv εἰς 40107 ἴχηων πάντας Ρωτΐζει: οἱ ὃς μένοντες αφώτιστοι, παρὰ τὴν ἑαυτῶν προκίρεσιυν πασχουσι». H μεν áp τοῦ φοτὸς Ants 2o δίκχν ἐπι πάντας ἀἁπ)ῶς ixi, usu οἱ ὃς μὴ θέλοντας ἀπρλαυσαι τῆς χάριτος, αὖτοι τοῦ μὴ φωτισθῆναι αἴτιοι. Ad Joan, cap. 1, vers. 40.
27 PRAEFATIO. 98 point considerer comme causales, ayant été mises À soumis, et qui n'ont point recu cet Evangile, sont
seulement pour siguiflér ce qui devoit arriver. C'est en ce sens qu'il explique cette expression de saint Jean : Afin (k) que cette parole du prophete Isaie fut. accomplie, Κάντασθα, dit-il, τὸ ἵνα, οὐκ ἐστιν αἰτιολογίας, ἀλλ ἐκθάσεως, $100 πληρώσεως τοῦ μέλλοντος,
Ce qu'il étend generalement à tous les endroits oü cette expression et quelques autres semblables 56 rencontrent : car, comme il ajoüte, les choses que les prophetes ont prédites ne sont pas arrivées parce qu'ilslesont prédites ; mais elles sont prédites
parce qu'elles devoient arriver. Il repete la méme:
chose sur ces mots du verset suivant, C'est ({) pour- quoy tls ne pouvoient croire parce qu'Isaie a dit, οὗ ilremarque en mémetemps que ne puuvoir point, signifie aussi ne vouloir point, Τὸ Xo uà δύνασθαι σηµαίνει καὶ τὸ ui) Boj)sa0at.
Il ajoüte encore une reflexion semblable sur ces autres paroles qui suiventimmediatement aprés, et qui paroissent d'abord avoir quelque chose de dur, il a (m) aveuglé leurs yeuz, iL a endurci leur ceur de peur qu'ils ne voyent etc (n). Cela, dit-il, est aussi une maniere de parler propre à l'Ecriture, de faire Dieu auteur de ce qu'il ne fait que permettre : car ces ΙΠοίΒ, i/ a aveuglé, il a endurci, sont la méme chose que, il a permis qu'ils fussent aveuglez et en- durcis, comme ne pouvant plus étre gueris : car il ne tire personne par force, chacun ayant sa liberté. Ce qu'il confirme par plusieurs autres expressions tant du Vieux que du Nouveau Testament.
Je n'aurois jamais fait, si je voulois raporter en détail tous les lieux oü ce savant Commentateur se précautionne, de peurqu'on n'attribuéà Dieuce qui vient purement de nous. Il assüre aprés avoir con- feré avee soin plusieurs passages ensemble, que ce sont des facons de parler propres à l'Ecriture : ce qu'il avoit apris ües plus anciens Docteurs de l'E- glise. J'insererai encore icy la reflexion qu'il a faite sur ces paroles ; Afin (o) qu'il donne la vie éternelle à tous ceux que vous luy avez donnez. Autant (p) dit-il, quecela est en luy. Si quelques-unsn'ont point cru, et n'ont. point recu la vie éternelle, c'est leur propre faute : car iL a plu au Pere que le Fils don- nát le pouvoir à tous par la foy, et que tous fussent soumis au joug de ses commandemenis. Le Fils a aussi donné à lous par le ministere des apótres l'E- vangile, qui est [a connoissance de Dieu, en laquelle consiste la vie éternelle. Mais ceux qui ne sont point
k) Joan. xn, 38.
l) Joan. xn, 39.
m) ibid. vers. 40.
n) Ἰδίωμα καὶ τοῦτο τῆς Γραφῆς, τὸ tiv rapa morat τοῦ θεοῦ, ὡς πρᾶξιν αὐτοῦ λέγειν. Τὸ γὰρ τετύγλωκε καὶ τὸ πεπώρωχεν, ἀντὶ τοῦ παοεχώρησε τυφλωθῆναι καὶ πωρωθῦναι, ὡς ἀνιάτων. Οὐδένα 7ὰο ἀώῥέλκει, διὰ τὸ αὐτεξούσιον έχύστου.
| Joan. xvii, 2. p) Όσον τὸ ἐπ αὐτῷ. Ei δέ τινες οὔτε ἰπίστιν-
eux-mémes la cause de leur perle: car Dieu ne contraint. personne malgré luy ; la vertu venant de notre choiz.
Enlin j'ay raporté dans la premiere partie de cet ouvrage, les observations critiques qu'Euthymius a faites sur le chapitre dernier de saint Marc, et sur le vin de saint Jean lesquelles sont des preuves de sa grande exactitude. Il ne dit pas, comme Ilente- nius luy a fait dire dans sa version, que les douze versets dont il s'agit en ce lieu-là n'ont été inter- pretez par aucun commentateur, mais seulement que saint Chrysostóme n'en parle point, M29: τὸν Xougóc-opov» ὅλως μνημονεῦσαι αὐτῶν : Car c'est ainsi qu'on lit dans les deux exemplaires manuscrits de
Bla bibliotheque du roy. Ce seroit icy le lieu de
marquer les autres fautes de ce traducteur : mais outre que cela seroit long et méme ennuyeux, on pourra publier le texte Grec de cet excellent Com- mentaire avec une nouvelle traduction. Il faut ce- pendant avouer que Hentenius est beaucoup plus exact dans sa version, que eeluy qui nous a donné en Latin le Commentaire de cet auteur sur les Pseaumes.
Hentenius de plus 8 eu un fort bon exemplaire ms. comme je l'ay reconnu em comparant sa tra- duction avec les deux manuscrits de la biblio- theque du roy, qui sont trés-exacts. On y trouve aussi bien que dans le sien des scolies qui y ont été ajoutées, et qu'il a fait imprimer en caractéres
C italiques. Ce qui mérite le plus d'étre considéré,
c'est que les copistes Grecs qui ont écrit ces scolies ne conviennent pas toujoürs, y en ayant plus dans quelques mss. que dans les autres. Elles sont à la marge dans un des mss. du roy, et dans l'autre en partie à la marge, et en partie dans le corps du livre avec la note σχολ. scolies ; et quelquefois méme sans cette note. Cette differente maniere d'écrire les scolies que les Grecs ajoütent à la plüpart de leurs livres, y a apporté beaucoup de confusion : car il est arrivé dans la suite qu'on a confondu avec le texte plusieurs de ces scolies, comme il me seroit aisé d'en produire un grand nombre d'exemples, tirez de ce Commentaire d'Eu- thymius. Mais il suffit d'avoir fait cette observation en general, afin qu'on se précautionne en lisant les Commentaires des auteurs Grecs, οὐ l'on a inseré plusieurs choses aprés coup, comme nous avons aussi và qu'il est arrivé à Theophylacte.
σαν, οὔτε ἔλαβον ζωὴν αἰώνιον, τῶν τοιούτων ἐστὶ τὸ ἔγχλημα. 'O μὲν γὰρ Πατὴρ εὐδόχησεν, ἵνα πάν- των 0 }ἱὸς ἐξονσιάση διὰ τῆς πίστεως, χαὶ πάντες ὑπὸ τὸν ζυγὸν τὼν ἔντολων αὐτοῦ Ἱένωνται' καὶ ὁ y δὲ πᾶσι Oi τῶν ἀποστόλων dns τὸ Eo«yyé-
ιο» τὴν θεο/νωσίαν, Ἆτις εστὶ ζωὴ αἰώνιος, ὡς πρύ- Éivog ζωῆς αἰωνίων' οἱ δὲ μὴ ὑποταγέντες μπητ παοαθεξάµενοι, οὗτοι τῆς ἑαυτῶν ἁἀπωλείας αἴτιοι, Οὐδένα y*p ἄκοντα Χατανα/χκάψει. Αἱρετὴ yn D ἀρετή.
29 PFJEFATIO.
Jo. Albertus Fasnicius in Bibliotheca Greca νο]. VII, pag. 474. Hamburgi 1727, 4.
Commentarius (Euthymii Zigabeni) in quatuor À sed recentioris manus scriptura Nicete tribuitur
Evangelia, ex Chrysostomo et aliis priscis Patribus non sine judicio delectus. Hoc quoque eximium opus nec dum Grece lucem vidit, licet id affirment viri docti, Caveus, Elias du Pin, atque alil. Latine e preclaro Codice Bibl. cenobii Deipare Virginis Guadalupensis Ord. D. Hierony miin regno Castell, transtulit [. Hentenius, acouratior Zino, Sauloque interpres, cujus versio prodiit primum Lovanii 154i. fol. recusa (q) Paris. 1547, 1560, 1602, 8, et in Bibliotheca Patrum, tom. XIX. edit. Lugd. Duos codices ms. Grecos hujus Commentarii si- milibus qualia Hentenius in suo reperit scholiis instructos in Bibl. Regia Parisiensi evolvisse se testatur Rich. Simon., lib. 11 Historie Criticee (r), Novi Test. cap. 29, in quorum altero Mazariniano,
(g) A Toigtio in Catalogo Hist. Crit. lib. rar. p. 794, et ab aliis memoratur etiam ex Theoph. Sin- ceri Biblioth. Hist. erit. lib. rar. p. 125 seq. ediuio Parisina anni 1544 in-8 apud Joannem Reigny. Excudebat Carol. Guillard. Sed in Indice hujus edi- ionis, quem integrum videturexhibuisse Voigtius, non legitur : Liber hic neque Grace neque Latine antea. typis unquam ezcusus est; qu& leguntur
quod non magis credibile, quam eorum conjectura, qui vel OEcumenio vel Ammonio nescio cui vel Theophylacto ascribere voluerunt.
Plura loca Grece ex hoo Commentario producit Simouius, tum hoc eapite tum (s) lib. I. p. 120 415; et lib. iu, p. 84, et magni eum facit in pri- mis, assentiturque Maldonato, qui ad Matth. xvit, 8, Euthymium in verborum proprietatibus obser- vandis diligentissiimgum — esse observavit. Inter scriptores e quibus Aurea Thome Aquinatis Catena in Evangelia collecta est, Euthymii nomen in re- centioribus quibusdam editionibus additum, in an- tiquioribus et in Romana anni 1670, desideratur. Vide Simonis Hist. Criticam Novi Test. lib. ni, p.
p 409 et 473.
in editione Lovaniensi. Ergo ut videtur, Lovaniensis tamen est princeps, etsi reperiatur Parisina ejus- dem anni. Forte autem erratum est in numeris, ac pro 4544 legendum est 1547. In tanta libri raritate nihil hac de re certum habeo.
M Commentatorum.
(4) De textu N. Test.
Ex tomo primo Dissertationis htstorice in. Bellarminum P. Phil. Lassk.
Euthymius Zigabenus, monachus Grecus, vixit C conversasperR. P. Philippum Saulium, episcopum
ineunte ssee&culo xi) superstesque adhuc erat anno 1118, quo Alexius Comnenus imperator obiit, — Scripsit orthodoxe fidei Panopliam adversus omnes haereses, in duas partes tributam, interprete Petro Francisco Zino Veronensi canonico : Commentatio- nes in :omnes 150 Psalmos, et decem sacre Scri- pture cantica, e Greco in Latinum sermonem
Brugnatensem ; Commentaria in Evangelia, inter- prete Joanne llentenio Mechliniensi.
Hic auctor a Sixto Senensi diligens Scripturárum expositor, & cardinale Baronio aecuraltissimus earumdem interpresa Joanne Maldonato, inobser- vandis verborum proprietatibus diligentissimus ap- pellatur.
Jo. Augustus Enwksri in Institutione interpr. N. Test. Pars II, cap. 9, S 24.
Nee preetereundus Euthymius Zigabenus, Pano- D Sadoleto (t), quem vid. Epist. p.214 edit. nov. add.
plie Dogmatice scriptor, e sec. xir; cujus Com- mentarios in Evangelia Latine editos 8 Joan. Hen- tenio habemus, pariter e Chrysostomo maxime, sed tamen et aliis ductos, et doctis valde probatos, ut
(€) Apud Sadoletum |. |. in edit. Veron. 1737, 4, nihil nisi hoc reperi ; Ab Euthymio, cui ego senten-
Fabric. Bibl. Grec. t. VI], p. 484. Et memorantur codices scripti Comment. in Epist. Pauli, item Ca- tholicas.
tias Basilii, Chrysostomique referenti, in Epistolis Pauli enotandis tribuo permultum.
Jo. Augustus NorsseLr De Catenis Patrum | Grecorum. Πα] ad Salam 1163, 4, pag. 23 seqq.
Ex eodem genere (u) est Euthyinii Zigabeni 5ο. xumonachi monasterii Constantinopolitani, cogno-
minati τῆς περιθλέπτου, Panoplie dogmatice scri- ptoris, Cominentarius in iv Evangelia, quem a
(rj Exposuerat proxime ante hunc de Theophylacto.
31 PRJEFATIO. 32 Joan. Hentenio in cenobio regni Castelle repertum A e margine in contextum irrepsisse exploratum est.
et e Greco in Latinum sermonem translatum habe- mus tom. XIX Bibl. PP. maxime Lugd., p. 415 seqq. Concinnata est hec expositio ex Origenis, Basilii, Gregorii Nazianzeni etChrysostomi potissi- mumscriptis, earatione, ut preetermissis omnibus digressionibus, que vel dictionis venustatem subo- lent, velad corrigendos mores spectant, ea in primis breviter et succincte tradat, que ad sensum gram- maticum intelligendum maxime faciunt. Quod auc- toris nostri consilium cum aliis viris doctis, tum Maldonato presertim acceptum fuit, qui in com. ad Matth. xvi1, 8, in verborum proprietatibus diligen- tissimum eum esse 1nonuit. Dubitarunt autem alii, utrum Eut'ymius, analiusquispiam auctoris laude ornandus sit ; ad quos pertinet Joan. Hentenius, quiin epist. nuncup. refert, plurimis auctorem hu- jus Catene visum fuisse OEcumenium.
Sed cum illud videtur inaxime ambiguum sit, ita nec certius quid evincit adducta a Rich. Simone l. c. pag. 410, conjectura, qua, Theoph vlactum aucto- rem esse sibipersuadet. Qui enim inter utrumque intercedit consensus, vel a Chrysostomo, tanquam communi fonte, fluxit, vel sisingularem dogmatum quorumdam tractationem spectes, a stabilitis in Ec- clesia Orientali fidei capitibus. Verum sepius disce- dere Euthymium aTheophylacto cumin interpceta- tione, tum in lectione, exempla comprobant. Ita e. c. cum Theophylacto quidem et aliis codicibus conspirat in lectionibus supra (2) memoratis Matth. n, 11;v, 47; Luc, vi, 3t et aliis. Haud raro tamen singulari lectione gaudet, in quibusdam tan- tummodo N. T. codicibus obvia ; ut Joan. vin. 40, ubiloco παρὰ τοῦ θεοὺ Euthymius legit : Παοὰ τοῦ πατρὸς isque solus, et xiu, 25, voci ἐχεῖνος subjungit οὕτως. Cum ergo ille recumberet ita super pectus Jesu, eic. Quod interpretatur : Ita sicuti re- cumbebal, hoc estnon elevatus ; sed tantum conver- sus. Similiter Joan. xix, 16, legit ὕγαγον εἰς τὸ πραιτώοιον. Malth. xiu, 27, deest o» (y) ; et Luc. v. 19 omissum deprehendimus διὰ ante ποίας. ΙΙ. Luc. xxi1,35, recte cum codd. quibusdam omittit καὶ ὑποδημάτων. Sed cautio hic adhibenda est ac dili- gentia, propterea, quod omneslectionum varietates minime ab Euthymio proficisci, sed multas potius
(4) Pag. 16. Sunt autem he : Matth. i1, 11 omit- titur x«i πυρί. N. 31, φίλους, pro ἀδελφούς. Luc. vii, 31, absunt, size δὲ ὁ Κύοιος.
(y) Servat id uterque codex meus.
(5) Idem quoque de Parisinis codd. refert Simo- nius.Id intelligitur eliam ex hac editione et ex co- dicibus Mosquensibus. Sed ista additamenta in marginibus scholia spectant, non contextuin.
) Complutensem edilionem Hentenius ad manus habuit, ex qua etiam disputat contra edilionein Erasmi. Se pius etiam versionem Latinam Vulgatam pro Euthymio expressit. In. eo autem secntus est consuetudinem illorum temporum.
(: Servat hec uterque Mosquensis.
c) Imo 608.
Refert eniin Hentenius in pref. margini exempluris ascriptas fuisse adnotationes (z), que deinde in re- lique scripture ordinem redacte atque post ejus particule textus enarrationem, ad quam poneban- tur, ab ipsolocate sint. Unde etiam haud mirum, quod toties cum exemplari (a) Complutensi Greco et Vulgatointerpretecongruat, presertim cum ipse editor mala fidein corrigendo subinde egerit. 1ta in recensione locorum quorumdam, in quibus exem- plar Hentenii alia habebat, quam ea, que vulgo cireumferuntur, exemplaria, ipse loco cit. pag. 485, narrat, verba Luc. xix, 13. οἷς ἔδωκε (5) τὸ &p7ptov apud Euthymium non exstitisse : Quod ta- men,inquit, addidimus sicul quibusda:n alüis in locis
p idem fecimus, quod in aliis exemplaribus et in Com-
plut. editione habeatur. Hisce nevis facile mederi potuissent editores, si textum Euthymii collegis- sent ecodicibus Greecis; presertim Parisiensibuset Barocciano 28, quiMillio quondam in conquirendis lectionibus magno adjumento fuit. lllud quoque sciendum est, Euthymium iisin locis, ubi argumen- tum se offert, quod in alio evangelista jam diluci- datum erat, transmittere lectorem ad dictam expo- sitionem, citato nimirumjuxta Grecorum supputa- tionem capite; cujus allegandi rationis secundum majora χεφάλαια institute mentionem injiciens Sixtus Senensis, Bibl. S. L. IIl, p. 166, refert : Euthy mius seu, ut quibusdam videtur, (Ecumenius distribuit Evangeütium Matthei in titulos seu capita (9 86. Cujusmodidistinctiones apud Marcum exstant 48 ; Lucam 83 ; Joannem denique 18 ; non nume- rata sectione de muliere in adulterio comprehensa, que narratio quanquam a Grecis doctoribus passim omissa, ab Euthymio explicatur (d). Neque etiam intactas relinquitsententias, quibus stant qui Graece Ecclesie addictos sese profitentur. Qualis est illa, que progenuit contentionem inter Grecos et Lati- nos diu olim agilatam ; quo scilicet die Christus agnum paschalem comederit? porro doctrina de operumretributione non statim a mortecujusvisini- tium capiente, sed differenda ad diem judicii : deni- queetiam de Spiritusanctoa solo Patre procedente. cui opinioni inheesisse scriptorem nostrum arguunt loca, quibus Spiritum sanctum a Patre procedere
(d) Addit vero Euthymius in fine cap. vit Joan : Scireautem oportet, quod ea, que ab hoc loco haben- tur, usque ad eum, quo dicitur. Àterumergo locutus est illis Jesus, dicens : « Ego sum lux mundi, v» in exactioribus exemplaribus aut non inveniantur, aut obelo confossa sint, eo, quod. illegitiua videantur et addita. Et hujus argumentum est.quod nullus ea sit interpretatus. Sed minus recte verboruin Euthy- miisensum percepisse videtur Henteuius, quoniam induobus mss. codicibus, huicexemplariadmodum similibus, quos commemorat Rieh. Simon, l. c. pag. 422, verba ita se habent. Ma9$ τὸν Χουσόστο- » Pas μνημονεύσαι αὐτῷ. [ία Noessell tn nota
33 PFJEFATIO, 34
asserit, nulla Filii facta mentione(e). Reliqua qus A net a nonnullis Euthymio ascriptam, Rich. Simon
Euthymii nomine feruntur scripta, nondum edita, num abeo profecta sint, exploratum non habemus. Certe quod ad Expositionem epistolarum Pauli atti-
(e; lta ad Joan. xiv, 10. Et datur quidem a Patre. utpote ab illo procedens, mittitur vero à Filio quasi cooperans, et non contrarius. Similiter c. Xv, 26.: Vide autem, quod mittit quidem eum et Filius, tan-
Bibl. erit. de Du Pin l. ο. pag. 323, eos Euthymium eum QOEcumenio commutasse judicat.
quam ejusdem cum Patrehonoris ; verum id a Pa- tre puta, procedentem. Procedit itaque a Patre, tanguam de ejus substantia. Noesselt in Notis ad h. i.
JOANNIS HENTENII MECHLINIENSIS
EPISTOLA DEDICATORIA
Illustrissimo ac reverendissimo domino D. Fran- B humius consul, quiignominiosam pacem cum Clau-
cisco a Bovadilla episcopo Cauriensi, archidia- cono Toletano, etc. Joannes Hentenius Mechli- niensis, S. D.
Si bonum eo prestantiusesse quanto communius, nemo est vel mediocriter morali philosophia instruc- tus qui dubitet, presul amplissime, virtutum ac litte- rarum antistes ; non erit etiam qui ambigat, com- mune bonum privatoesse preponendum.Idque adeo verum est, ut etiam Christus sacratissimam illam vitam suam vilem habuerit, quo universo generi humanosalus adempta possit restitui. Verum nedi- catquispiam Christi operautpotedivina nequaquam in numerum esse redigenda : age et ab ethnicis quoque paucos de innumeris referamus, qui suam suorumque vitam communi bono posthabuerunt. In primis autemoccurritJunius ille Brutus, primus Ro- mane libertatis assertor, qui proprios filios, quod fuissent consilii de reducendis regibus perticipes, securi jussit percuti: tametsi ex eorum cede grav! ipse sauciaretur vulnere ; quis enim amor equari possit patrum erga filios, amori ? Nec id sane Virgi- lium latuit, qui de eo loquitur in hunc modum : Vis et Tarquinios, reges animamque superbam Ultoris Bruti, fascesque videre receptos ?
Consulis imperium hic primus scvasque secures
Accipiet : natosque pater nova bella moventes
Ab penam pulchra pro libertate vocabit
Infeliz, utcunque ferent ea facta nepotes : "incet amor patrie, laudumque immensa cupido.
P. Decius Mus cum consule T. Manlio, Torquato contra Latinos pugnans, cum responsum esset ora- eulo, utrius exercitus imperator legiones hostium, seque super eas devovisset, ejus populi partisque fore victoriam ; se ipsum pro communi exercitus salute devovit.
Idemque fecit filiusejus eodem appellatus nomi- ne, cum jam tertium consul fuisset, semelque cen- sor : quorum etiam his verbis poeta meminit :
Quin Decios Drusosque simul, stvumque securi Aspice Torquatum et referentem signa Camillum.
Marcus Curtius preterea ob populi salutem sese equo invectum in terre hiatum injecit. Sp. Post.
dio Pontio Samnitium ducead furcas Caudinas pe- pigerat ae spoponderat, auctor fuitsenatui,utsecum collega actribunis qui auctores sponsionis fuerant, per fceciales nudos vinctosque Samnitibus dederet, quo populus Romanus ab illa pace solveretur.
Q. Ceditius tribunus militum, quem videtur Titus Livius Calphurnium Flammam vocare, primo bello Punico cum quadringentis militibus vel, ut habet Livius, cum trecentis, nisi fortassis hic alius fuerit, morti se tradidit: ut dum in eos, tumulum quemdam capientes, averterentur hostes legio- nes cum consulibus cireumvente, incolumes ex obsidione liberate, pertransirent. Simile quoque egit Deciustribunus militum cum consuleP. Valerio
C Corvino, junctus hastatis unius legionis (quanquam
hos fortuna liberaverit) ne hostes Samnites in eos pugnarent. [nter Lacedremonios ingens est hujus modi copia exemplorum : verum precipui sese mihi offerunt Buris et Spartis, qui ad Xerxen Persa- rum regem sponte profecti sunt: daturi poenas quas Lacedemonii juxta oraculum pendere debebant, eo quod Oratores a Persa missos occidissent. Hi ergo cum ad Xerxen venissent, jusserunt ut se quocun- que modo videretur, pro Lacedemoniis interfice- ret. Cumque rex pietatem in patriam admiratus, animorumque fortitudinem, liberasset illos a pcena, peteretque ut apud se manerent : Qui possumus, inquiunt, hic vivere, relicta patria, patriisque legi- bus ac viris, quorum gratia tantum itersuscepimus morituri ? Quid Codri Atheniensium regis mortem referam, qui cum videret regionem suam ferro ignique vastari, nec alio modo juxta Apollinis ora- culum tam grave bellum discuti posset, nisi ipse hostium manu occidisset, idque non solum in totis Atheniensium castris, sed etiam in contrariis per- crebuisset, ideoque edictum esset, ne quis Codri corpus vulneraret depositis imperii insignibus, familiarem induit cultum, ac palantium globo sese objecit, unumque ex his falce percussum in sui ciedem compulit, ut patriam servaret ; hujus siqui- dem interitu, ne Athene occiderent effectum est.
925 PREJEFATIO. 36
Huic jam rei finem imponam, si prius hominis A men cum posteris adeo utile ac amplectendum
ethnici,nempe Ciceronis De somnio Scipionis dictum vere Christianum de communis boni magnitudine retulero, qui sic ait : « Quo sis, Africane, alacrior ad tutandam rempublicam, sic habeto : omnibus qui patriam conservaverint, adjuverint, auxerint, certum esse in ccelo ac definitum locum, ubi beati mvo sempiterno fruantur. »Nihilestenimilli Deo, qui omnem hunc mundum regit, quod quidem in terris fiat, acceptius, quam concilia ccetusque hominum jure sociati, qu:e societates appellantur : harum re- ctores et conservatores hine profecti, huc reverten- tur. His igitur, qui vel seipsos fortiter pro republica morti tradiderunt, aut in ejus utilitatem artem ali- quamquantumvisetiam illiberalem acsedentariam, sive quidpiaminea precipuum gratumque posteris adinvenerunt, vices rependere cupiens antiquitas : et qua liceret, perpetuam eorum memoriam abinute- ritu vindicare, statuaseereas seu marmorea sepulcra erexit. Preterea ethnicorum libros ingenti redem- ptos pretio magna fide vel religione potius descri- ptos, cedrinis inclusos capsulis, tum cedri succo oblitos, posteri in templis cautissime reponebant : partim ut rei tam sacre, tamque divine custodia nonaliis quam ipsis numinibus concrederetur : par- tim ne quid situs aut caries illa monumenta vitia- ret. Alii ne hac quidem contenti diligentia, codices ceu thesaurum incomparabilem in altissimis terree latebris recondebant tanta cura, ut nec incendiis, nec bellorum procellis, quibus omnia sacra profa- naque solent misceri, interirent, et posteris certe su- peressent. Porro si hic honos est habitus supersti- tiosis etiam voluminibus, veluti Nume ac Sybille, aut rerum ab hominibus gestarum memoriam com- plectentibus, qualeserant /Egy ptiorumlibri : autali- quam humane sapientie portionem tradentibus, veluti Platonis et Aristotelis : quanto justius est idem facere Christianos in servandis illorum mo- numentis ? qui sacro afflati Spiritu, non tam libros, quam oracula nobis reliquerunt, quibus lectitandis, pectus, non dootrina solum aut dicendi facultate, sed virtutibus ac pietate ergaDeum impleatur :cum certeethnicorum librorum jactura id tantum efficiat, ut minus eruditi simus, aut minus eloquentes, non
ut minus pii.
In his itaque qui velerum auctorum ac Patrum y
seriptanobis tradiderunt, maxime autem Chrysosto- mi quo nemo inenarrandis sacris voluminibus dex- terius versatus est, et quo neminem invenias magis accommodatum his qui ad munus concionandi sese parantnon posteriores tulit Greecus quidam auctor: qui cernens veteres sacros anctores et precipue eos quiplurimum laboraveranl in enarrandis evan- gelice doctrine libris ad quam docendam Filius Dei ad terram descenderat nequaquam pro merito leetitari : siveid librorum multitudine, sivelectorum fastidio, sive temporis aeciderit penuria : ia unum collegit volumen, quidquid ili magna codicum turba selectum, circa Evangelia reliquerant. Et ta-
reliquisset opus, (anta fuit animi modestia quod etiam passim ex ejus scriptis luce clarius est per- spicere ul sibi id adeo non vindicaverit, quod nec proprium nomen adjiciendum censuerit, sed Chry- sostomi potius cum c&teris, quorum ingenue fa- tebatur esse potissima, que in unum ipse collegit quanquam et ipse suo marte plurima qu:e et pree- stantissima erant, adjunxerat, ut hinc conjicias quantum animo dissideretab iis quiin modum cor- nicule alienis seseornant ac venditant plumis. Plu- rimis sane auctor hic fuisse videtur OEcumenius is, qui similia Commentaria ex eisdem collegit au- ctoribus, in Acta apostolorum, in Epistolas que Catholic: nuncupantur, ac in Paulinas omnes, ut
B certisquibusdam argumentis colligitur, etiamsi nec
ibi voluerit suum nomen exprimere : qua de re pluribus agemus, cum tomum illum alterum pro- pediem in lucem dabimus. Huac itaque Greca manu descriptum ante multas eetates quod preeter ipsas evangelistarum novo modo depietas, jamque propemodum vetustate deletas imagines, multis nobis argumentis innotuit cum casu reperissem in bibliotheca coenobii Deiparee Virginis a Guadalupe, ordinis divi Hieronymi in regno Castelle, in qua etiamnum delitescit : ut sunt ejus sodalitii, pree- sertim autem celeberrimi illius monasterii ccenobi- tz, non modo Christiane nostrereligionis, verum etiam prestantissimorum semper auctorum, potis- simum tamen veterum, diligentissini observatores ac cultores, visum est invidi esse, ne dicam impii, re adeo frugifera pati diutius privari Latinos. Nec tamen inscius eram, quam duram, quamque ar- duam adirem provinciam : partim quidem, quod proprie conscius imbecillitatis, incultique ingenii, habueram semper in animo, nihil in publicum ede- re : partim veroquod mihires esset cum ejusmodi libro, quem vel legere non mediocris foret negotii, utpole ignotis ut plurimum exarato characteribus ac compendiis, maxima licet cura ac diligentia : litterarum etiam figuris plerumque vel carie ac situ oblitteratis, vel tinearum acblattarum injuria semi- rosis, vel novo adeo more depictis, utin formis etiam noscitandis mihi foret repuerascendum. Omitto quod frequenter in orationis contextu non sunt a seinvicem separate dictiones : et e diverso ejusdem dictionis littere aut syllabe plusquam justo a se invicem separantur intervallo, adeo ut nec versus syllabam sepius finiat: commata ac in- cisa vix adduntur, aut ubi nihil opus est appo- nuntur: que res plerumque difficultatem gignit non parvam. Sciebam preterea quanto ut in uni- versum dicam sese exponant periculo, qui libros a peregrina lingua traductos in lucem edunt : quot el quam variossuscipiantjudices, quorum plerique Griecis litteris ne a limine quidem salutatis, ob id statim omnia damnant, quod mundum illum rhe- toricum pre se non ferant, ignorantes quibusarc- tetur modis is, qui aliene lingue depositum fl-
23; PHAEFATIO. 38
deliter reddere cogitur. Summopere enim curan. Α seriem magis accedat, non nihil tamen subolet
dum est ei, qui ab una lingua quidpiam transfert in aliam : ne dum sermoni querit ornatum, repente pro interprete paraphrasten agal : rursum- que neita verbis hereat, ut prioris linguce idioma- ta aut dialectos retineat : sed queque lingua quod suum est habeat : alioqui nec Greece loqui videtur, nec Latine : idque quod in iudoctum jactatum est comicum, ipsi adaptabitur, quod ex Griecis bonis, Latina fecerit, non bona, id quod de multis exulce- rato hoc seculo apte quis dixerit. Quis enim sacras jam Litteras passim non sibi vindicat, antequam discat : torquet, lacerat : suoque intelleclui imo suis affectibus servire cogit scripturam eliam re- pugnantein ? EL quemadu;odum scribimus indocti
doctique poemata passim, ita εἰ plerique, quan- B
quam in sua arena feliciter versarentur, proprios egressilimites, dum sutores, relictis crepidis, ignota quaque dijudicare conantur, non raro inisere hallucinantur. Quid enim medico aut jurisperito cum versione aut interpretatione sacrorum my- steriorum ? Quodque longe inagis deflendum est, dum animo pravis imbuti sunt dogmatis, que ex Grieco vertunt in Latinum, non satis fideliter tra- ctant : nunc quidem, quod frequenter accidit, co- gente harum rerum imperitia, quod tamen, nisi illotis accederent ad contrectanda sacra manibus, facilius posset ignosci : nunc vero, ne suis repu- gnent dogmatis, aut truncalim, aul prave sensum nobis reddunt. Quod luce clarius ostendemus, ubi alterum tomum Deo propitio in lucem ediderimus, quod, ut spero, brevi faciemus. Ob hec igitur alia- que plurima qute versionem variis exaggerant diffi- cultatibus, nonis sum qui non intelligam, quantum huic auctori dignitatis, quantumque splendoris tenebricosus interpres abstulerim. Sed utcunque sit, sensum tamen me assecutum opinor, licet ip- sum nullo cultu. adornaverim : verum id nemo sane mentis in Commentariis requiret, maxime ab eo qui, ut. prefatus sum, peregrine astrictus - est linguze. Quod si universis satisfacere non potui facile feram, cum ne mihi quidem ipsi in omnibus faciam satis. Attamen onus Loc, quanquam meis longe impar humeris, subire aggressus sum, quod alio sese non offerente, grande ducerem piaculum, si fideles diutius tanto fraudarentur thesauro. Quid enim, quod ad evangelice historie enarrationem attinet, in Chrysostomo potissimum, deinde et in Origene, Basilio, aut Nazianzeno invenies, quod hic facillime et succinctissime non proferat ? Et Chrysostomo quidem satis patet non eum fuisse seopum, ut Evangeliorum aut actionum apostoli- *arum, seu Paulinarum Epistolarum nudum nobis taderet intellectum. Alioqui enim tam vasta in pancos sacre Scripture libros non reliquisset νο- Ἰεπίρα, sed plebis formandos mores suscepisse magis videtur : et idcireo locos ad plebem tractat eommunes. et enarrationem Mhomiliis distinguit. Quin et Theophylactus, quanquam is ad historie
dictionis illum affectasse venustatem : quodque rhetorice dixisse salis cupiat videri, et non soli littere enarrationi haerere. At noster hic auctor uni- cum hunchabuit scopum, ut evangelicam succincte cunctis aperiret historiam. Quod si ad mores quo- que corrigendos nonnihil exhortationis exoptes, id etiam breviter quidem ac rarius, sed felicissime tradit hic auctor. Quam apte, bone Deus, cum evangeliste plurimum dissidere videntur, ita dissi- dentia connectit loca, ut ab eodem plane illa vi- deantur esse dicta. Et huic quidem rei nullus, meo judicio, adeo utiliter ac serio hactenus invigilavit. In quo tamen, sicut neque in ceteris, nolim quis« quam meis tidem habeat verbis, nisi longe plura in hoc lectitando, laude digna repererit, quam ego possim assequi enumerando.
Hoc itaque opus, ut tibi nuncuparem, amplissime preesul, fecit inter innumeras tuas dotes, maxima humanitastua : quam preeler auditam famamlonge lateque dispersam, non semel in te sum expertus : qua cum omnes eliam extreme fortune homines tum studiis polissimum deditos, benignissime semper amplecleris : ipsaque studia, ubicunque vel minima datur occasio, totis provehis viribus. Preterea id magis aggredi sum ausus, quod cum tibi forte fortuna nos invisenti, primum hunc meum parium omnino adhuc informem demon strassem, una cum Greecoexemplari, nequaquam ut monstrum abhorruisti, sed veluti pulchellum pusio- nem avidedeosculabaris ; mirabare non nullas quo- que occultas in eo dotes, non cujusvis oculis exposi- las. Quod nisi ita contigisset, qua temeritata, ten- tassem, tam locupleti liac etiam in parte, viro, tan- tillum offerre munusculum: Munusculum, inquam : nam licet in se munus sit, fortassis non aspernan- dum, si tamen ad immensas ac pretiosissimas tuas opes conferatur, indignum censebitur, quod in tuo thesauro, vel exiguum inveniatlocum.Siquidem ut hec interim sileam, quse dicit Apostolus in episcopo non oportere desiderari : nempe ut irreprehensibilis sit, tanquam Dei dispensator, vigilans super gregem, sobrius non priefractus non iracundus, sed modestus, hospitalis, aptus ad docendum, pius, temperans, tenax ejus qui secun- dum doctrinam est fidelis sermonis, ut potens sit etiam exhortari per doctrinam sanam, οί contradicentes convincere, non vinolentus, non percussor, non turpiter lucri avidus, sed tequus ac justus & pugnis et ab avaritia alienus, qui domui su& bene presit. (Nam si quis, inquit, propric domui preesse non novit, quomodo Ecclesiam Dei curabit ?) non in fide novitius, ne inflatus in judi- cium incidat diaboli : qui et bonum habeat testi- monium ab extraueis. Ut h»c, inquam, oiunia sileam quae nullus qui te propius noverit, in te desiderare poterit : quin pleraque etiam abundan- tius inveniet, quam exegerit Apostolus, cum pul- cherrimo quoque et fulgentissimo illo castitatis
30 PEUEFATIO. 40
cingulo. Verum quis non admirabitur in viro A facillime, in quibus ego noctes atque dies desu-
tam praeclaro genere orto, cui adeo semper arrise- rit ex omni parte fortuna, qus nihil quod suarum est partium ipsi unquam negasse videtur, tam variam, tamquereconditam eruditionem, judicium certissimum, ingenium tam acre, peneque divinum, memoriam adeo tenacem ? in quo prater exactam utriusque juris prudentiam, perfectam quoque trium linguarum peritiam quis non suspiciat? Nam in Greecis ac Latinis adhuc puer exercitatissimus erat: in Hebreis vero Deus bone quam feliciter versatus est, quam etiam erga suum preceptorem liberalis. Qui his igitur comitibus ita ad sacras jam dudum accessit Litteras, ut neque naturalis philosophie, neque tlieologie, quam scholasti-
cam vocant, destitueretur peritia, quis ambigat p
ipsum mira prestiturum ? Itaque nullum in eis quantumvis abstrusum invenias locum, cujus, exa- ctissimam non possit ex tempore reddere rationem. Sed qui ego hec non credituris frustra denuntio ? de homine potissimum, qui nondum quintum et tricesimum attigit annum, in preclarissimo digni- tatum opumque splendore semper constituto, que non parum impedimenti studiis afferre solent. Spero equidem quod concredita sibi talenta nequa- quam in terram defodiet. Quanquam enim etiam nunc lucerna sit non subter modium, sed super candelabrum posita, omnibus qui in Ecclesise domo sunt, vite ac morum integritate, librorum- que editorum doctrina prelucens, ac ut probum prestet Christi ovium sibi concreditarum pasto- rem, plurimis jisque maxime arduis distringatur negotiis : dabit tamen propediem, si divinare licet majus adhuc sui specimen in lucem, quo perspi- cuum omnibus fiet, me h«c assentandi gratia minime promulgasse, sed longe adhuc intra verita- tis limites calamum continuisse. Quod si his e Greco vertendis vacare voluisset, supervacue nobis maximus hic labor sumeretur. Scio enim nonnulla eum quasi per ludum sibi ipsi vertisse
C
dans, necdumomne id quod quaerebam me opinor assecutum. Ο utinam tales forent omnes episcopi ac dispensatores, quos Dominus constituit super familiam suam, ut dent illi cibum in tempore ! profecto felicius ageretur cum Christi ovibus, imo cum tota republica Christiana. Presulum namque etpastorum vitam ac mores grex universus imitatur. Quapropter omnibus in rebus, ornatissime presul, hoc aurium ornamentum ne fastidias, te per tuam orbi cognitam humanitatem etiam atque eliam obtestor. Nosti enim ipsi preceptum fuisse Mosi, ut ad tabernaculum ac sanctuarium constru- endum non modo aurum et argentum, purpuram etbyssum, lapidesonychinos ac gemmas acciperet: verum etiam viles inter cetera caprarum pilos, Scis et vidue duo era minuta non modo fuisse Christo gratissima, sed omnibus quoque splendidis divitum muneribus ab eo preposita : et poculum aque frigide Christi nomine offerentem, nequa- quam priemiofrauda 1. |lum. Siigitue munus hoc ad tuas domi repositas divitias couferas, profecto vilius erit abjectissimis caprarum pilis : cui nihilo- minus, sicut et illis, locus erit ad exteriora taber- naculi Domini asservanda. Si vero animum quo munusculum hoctue illustrissima offertur Celsi- tudini conspexeris, audeo asserere, auro θἱ argen- to, purpura et bysso, lapidibus onychinis ac gem- mis longe prestantius fore. Etenim si qua in re detur, ut propensi erga te mei animi facias peri- culum nullam, subire recusavero sententiam, si me ullo modo te inveneris fefellisse. Ne ergo munus hoc in se consideres, nec ad universam tui musei supellectilem «conferas: sed ad oflerentis animum, quo id verecunde porrigit, parumper oculos deflecte, ac munusculum hilarifronte susci- pe: ut dum hec non ingrata tibi fuisse deprehen- dero, majores ad hujusmodi studia vires assumam. Vale, presulum decus eximium. Lovanii anno a partu virgineo, 1545, sextoIdus Augusti.
Ejusdem admonitio de auctore horum Commentariorum ez editione (a) Lovantensi 1544, fol.
D OEcumenium, quem in cetera Novi Testamenti . brevi a nobis Latinum accipies. Quanquam (ut. . verum fatear) hujus phrasis ab illo non parum (c) .
Studioso Lectori.
Cum hos Commentarios ante aliquot menses(?) in Iucem ederemus, studiose lector, nec certi quid- quam haberemus, quod de auctore divinaremus, aliorum magis, quam nostrum secuti judicium, prefati sumus, quibusdam videri auctorem esse
(a) Hanc editionem, quam beneficio Heynii, viri perillustris, ex bibliotheca universitatis Goettin- gensis accepi, recenset Hamberger, im vierten. Theile der zuverlàssigen Nachrichten von den vornehmsten Schriltstellern, png. 82. 83. (b) Anno 1543, sexto fdus Augusti, ut ex ejus prefatione intelligitur. - . (ο) Magnum esse discrimen acuminis, ordinis, consilii, greecitatisque inter Pseudo-OEcuznenium et inter Euthymium, nemo in dubium vocabit, qui
mihi dissidere videbatur. Nunc vero eumdem nacti auctorem in Psalmos Davidicos, et in Cantica
que (d) una cum Psalmis canit Ecclesia, jam .
ulrumque legerit, sedde OEcumenio quid sentirem, dicialibi. Cum Euthymionullo modo comparandus. Simillimus autem Eutliymio est Pesudo-Theophy- lactus in Epistolas Paulinas.
(d) Ista cantica in plerisque codicibus τῶν O', junguntur Psalmis. Atque ita etiam reperi in duobus codicibus Mosquensibus Psalmorum cum interpretatione Euthymii, nimirum in cod. Bibl. S3. synodi num. 196 et 97.
i : PR/EFATIO. 43
secundo (e) typis excusum, certissiino certius ausi À Et utrobique super eo. verbo, Preibis ante faciem
sumus ferre judicium, horum Commentariorum auctorem esse Euthymium (f) Zigabonum. Neque enim ovum ovo fuit unquam adeo simile, quam hrec (g) phrasis illi. Videas in utroque gratam cum simili pietate brevitatem, succinctam Hebraismo- rum explanationem. Et quemadmodum ibi Psalte- rium, ita et hic singulorum evangelistarum enar- rationes simili ac pervenusta concludit (A) δοξολο- γία juncta παραιυέσει Adde (i) quod inter ce- tera enarrat οἱ Marie acZacharie cantica, qua habet Lucas primo capite : quorum etin hocet in illo libro, verbis duntaxat pro varietate interpre- tum immutatis, eamdem videbis interpretationem.
(e) Ex hoc colligit Hambergerus, supra laudatus: B
Dass einige Exemplare, aller Wahrscheinlichkeit nach, das Jahr1343, auf dem Titel führen.Sed voca- bulum ercusum est ambiguum. Incertum enim, utrum ad Commentarios in Psalmos, an ad Com- mentarios in Evangelia sit referendum. Sed illud
uto. Etenim Montefalconius in Bibliotheca Cois-
iniana, p. 58, memorat illorum Commentariorum, ex interpretatione Philippi Sauli, editionem Verone in-fol. ann. 1530, et Lutet. in-8, ann. 1543. Priorem, si recte memini, vidi quondam in bibliotheca am- plissimi senatus Lipsiensis. Hanc, ut videtur, no- tat Hambergerüs, loco laudato quanquam hic pro Luteti, scripsit Parisiis. Alterum argumentum est,
Domini parare vias ejus. Quee sint, inquit, vie ejus diximus tertio capite Evangelii secundum Mattheum, ubihabetur : Voz clamantis in deserto, parale viam Domini. Cum hec aliaque plurimaque certissima de hoc auctore indicia haberemus, maluimus in his que nondum distracta erant, exemplaribus, studioso lectori id indicare, quam eum diutius suspensum tenere. Quare sicut illo- rum Commentariorum in Psalmos, auctorem nemo dubitat vere esse Euthymium Zigabonum, sic neque deinceps horum in Evangelia Commenta- riorum suspicetur quisquam alium esse auctorem. Vale. Anno 1344. Nonis Februarii.
quod in hac ipsa editione Euthymii, anni 13&4, in Indice scribitur : « Liber hic neque Graece, neque Latineanteatypisunquam excususest.» Denique hic infine hujus admonitionis legitur : « In his que nondum distracta erant, » etc. Est ergo hec, ut credo, editio princeps, mutato tantum Indice.
d Ita, pro Zigabenus.
g)ldipse etiam testari possum, cum codices Mosquenses Psalmorum tractaverim.
(h) Sed hoc in pluribus Patrum Commentariis reperitur.
(t) His et similibus argumentis in primis efficitur, auctorem horum Commentariorum esse Euthy- mium.
EJUSDEM PR/EFATIO.
Candido Lectori.
Ne quid in hoc auctore evolvendo Mhesites, candide Lector, paucis de rebus te duximus pre- monendum. Id igitur primum sit, quod in eo exemplari quod ad nostras manus pervenit, que- dam aunotationes interdum ponebantur (4) in marginibus : quas, cum nequaquam poeenitendas censerem, nonfuit animus penitus abjicere, ne vel hoc commodo fraudareris. Verum ne hujus- modi adnotationibus margines replerentur, nec esset spatium ponendis sacre Scripture locis, quie passim ab auctore citantur, eas in relique Scripture ordinem redegimus, atque post ejus particule textus enarrationem ad quam poneban- tur, locavimus : certis tamenquibusdam (/) notulis, hinc quidem adnotationem ipsam, illinc vero locum cui respondeant designantibus. Alias autem, que duobus verbis capitum sententias demonstrabant, suis locis reliquimus. Quin et paucis in locis, ubi opere prelium visum est, nostras quoque adno- tatiunculas margini addidimus : presertim : cum littere& dictio aliqua Hebraicam aut Chaldaicam
(4) Idem observavit Richardus Simonius in Eu- thymii codicibus Parisinis, et nos in utroque Mosquensi.
PATROL. GR. CXXIX.
C habet originem, que loca auctor noster, ut qui
Grecus tantum esset, automnino preetermiserat, aut infelicitertractaverat. [n primo statim cujusvis faciei initio nomen evangeliste, una cum capitis numero juxta Latinorum enumerationem posuimus : supra ipsos autem pagin:e versus, majusculis litteris, nu- merum capilisjuxta Grecorum supputationem quod eam solam auctor noster toto opere prosequatur.
Loca vero e Bibliiscitata, aut eaconcernentia, in margine adnotavimus ; numeris juxta Latinorum distinctionem capita designantibus, quod hec opi- nemur esse tibi notiora. Ubi autem locus quis- piam citatus, non fuerit in margine expressus, ad ejusdem voluminis locum antea citatum recurrito ; id enim deindustria omisimus, neidem caput
D ejusdem voluminis toties iteratis vicibus adnotare-
mus. Ilgnosces etiam pro tua humanitate, candide lector, quod vocesquasdam non vitaverimus, aqui- bus nostro hoc feliciori seculo abhorrent nonnulli ; veluti sunt, salvator, salvare, compati, compassio, incompassibilitas, dispensatio, dispensatorie ac si- miles: potissimum cum viderem doctissimos ac eloquentissimos christiane religionis proceres ab
()) Nimirum signo crucis quod nos quoque imi- tati sumus.
43 PRUEFATIO. "
his nequaquam abhorruisse, Tertullianum dico, Α presens aut preteritum efferuntur, habeat in futu-
Lactantium, Cyprianum, Hieronymum etl Augus- tinum, qui etiam xm. De Trinit., cap 10, ita loqui. tur : « Nisi infirmitas esset, medicum necessarium non haberent, qui est hebraice Jesus, Greece Soter, nostra autem locutione Salvator : quod verbum Latina lingua non habebat, sed habere poterat, sicut habuit quando voluit. » Et merito hwc dicit Augustinus. Quis enim dubitat, quin Cicero, si nos- tris fuisset temporibus, nostreque fidei recepisset dogmata, plurimis usus fuisset vocibus quibus non est usus : quanquam et ipso verbo Salvare usus est in L. Pisonem, et ejus voce passiva, II De natura deorum. Quintilianus quoque lib. xi,cap. 10, usus est eodem verbo ; quod etiam adnotaverunt ante nos viri doctissimi. Quanquam recentiores ty pogra- phorum castigatores hec immutare ausi sint: sive id suo fecerint arbitrio, sive aliorum suasu, qui heec depravata fuisse asserebant, quod rara essent inventu. Egotamen vulgo me nonnihil accommo- dare debui. Quia vero locum quemvis ocurrentem idem auctor, nullo pretermisso ita explanat, ut quacunque circa eam materiam, aut idem evange- lista alio in loco, aut cseteri recensent, pariter edis- serat, ad minima usque singulorum interdum verba, ubi,verosese postmodum eademres obtulerit, ad dic- tam interpretationem citato juxta Grecorum sup- putationem capite transmittat: idcirco prrestat ante- quam auctoris verba aggrediamur premittere ordi- nem ac numerum singulorum capítum modo quo apud Grecos distincta sunt, quem et nos una cum auctore in nostra versione servabimus. Deinde quia in Greco, in quod incidimus, exemplari, con- textus Evangelii non raro discrepat a Novorum Te- stamentorum editione, que passim Griecis excusa typis circumferuntur : quo ubi accidit, plerumque conforme est exemplar Grieci hujus. auctoris edi- tioni Bibliorum, que dominus Franciscus Ximenez archiepiscopus olim Toletanus, ac S. R. E.cardina- lis, immensis sumptibus, laboribus ac vigiliis, ma- xima cum diligentia compluti curavit nostris tem- poribus variis linguis excudenda : accitis undique terrarum tum viris in linguarum cognitione doctis- simis, tum exemplaribus castigatissimis ac vetu- stissimis, vel ab ipsa Leonis X Bibliotheca,
vel a Venetorum senatu transmissis, aut aliunde, p
nulla expensarum seu laborum habita ratione con- quisitis. Ne quis ergo Evangeliorum contextum nos temere immutasse existimet, loca discrepantia adnotavimus : quanquam frequenter res sit exigui momenti, qua dissidium faciat. Ubi autem Com- plutense hoc citaverimus exemplar, Grecum in- telligimus contextum non Latinum nam in hoc nihil a Vulgata editione immutatum est. Porro in quibus dissideat Vulgata editio ab universis σγα- corum exemplaribus, ex aliorum tum versionibus tum adnotationibus, facile cuivis perspicuum erit. Preterea ne quis protinus Vulgatam, haoc in parte damnet editionem, quod ea qua Greece per tempus
rum versa, sicut nonnulli frequenter fecisse viden- tur : animadvertendum est, evangelistas et apo- stolos, cum genere Hebrei essent, hac in re sicut et in aliis multis, Hebraicum secutos idioma, quo illi frequentissime pro presenti, quod proprium non habent, aut pro futuro, efferunt preteritum : utque in universum dicam, tempus unum pro alio Hebrei sepenumero collocant : quod etiam evange- liste non raro fecerunt, nec solus Mattheus, qui patria scripsit lingua, hoc est Hebria, sed et cm- teri, qui Grece scripserunt. Qusedam ergo ex in- numeris locis seorsim recensuimus, in quibus ma- nifeste presens, interdum etiam preteritum pro futuro locatum est : quorum et nos quaedam exi-
B gente sententia, per futurum vertimus : alibi quoque
id ex litter: contextu aut ex ipsis Commentariis planum erit: interdum vero ob auctoris nostri enarrationem immutare non lícuit. Est et alia pecu- liaris Hebreeorum phrasis, quam non raro emulan- tur evangeliste, qua pro epitheto sive nomine ad- jectivo, addunt genitivum substantivum, dicentes : Deus pacis, misericordie, justitice, ultionis, hocest, pacificus, misericors, justus, ulciscens : lex mortis, id est mortifera ; filii inobedientie, inobedientes ; Judex iniquitatis, iniquus, mammona iniquitatis, ini- quum ; voz clamantis, clamans ; fortassis et merces iniquitatis, iniqua. Sic Judas dicitur filius perditio- nis, hoc est perditus, aliaque innumera. Id plerum- que immutare non licuit propter auctoris nostri scholia, que litteram per genitivum interpretantur: interdum quoque non libuit, quod apud omnes jam olim alia recepta esset sententia.
Ad hiec solent Hebreei hano dictionem verbum aut sermo pro re vel facto ponere : quod in Veteri qui- dem Testamento frequentissimum est, ut cum dicitur Ce 39) : Non fuit verbum quod non ostenderit eis
zechias in domo sua, ubi tamen paulo inferius subsequitur : Aon fuit res quam ostenderet eis in thesauris meis. Et alibi (Il Reg. 1) cum eit David puero, quiex castris Israel se fugisse dicebat. Quod est verbum quod factum est ? indica mihi ; et innu- meris aliis in locis. Idem in Novo quoque Testa- mento passim (Marci 1, Luc i, it, 1v) usu venit, ut cum leprosus curatus disseminasse dicitur Ser- monem. Et frequentissime apud Lucam ; Non erit impossibile Deo omne verbum. Videamus hoc verbum quod factum est. — Quod est hoc verbum, quod cum auctoritate ac potestate imperat spiritibus ? Et alibi frequenter. Quam tamen Hebreorum phrasim au- etor noster plerumque non videtur animadvertisse, sicut nec precedentem : quod Hebraicenon calleret, sed tantum Grece. Atque ob id quoque citans quip- piam ex Veteri Testamento, semper juxta Septuaginta profert Interpretes. Ceeterum etsicunctis manifestum sit meinterpretem tantum agere, nihilque quod meum sit edere, sive illud approbandum sil, sive repro- bandum : ne quis temen hunc auctorem minoris faciat, quod uno aut altero in loco a communi La-
υ
ΡΒΑΙΕΛΤΙΟ.
46
tinorum theologorum opinione dissentire videatur, A que esse subsistens habet ex Patre simul et Filio:
quemadmodum et alii Greci : nempe de die mensis quo Christus mysticam celebraverit Ccenam, et de bonorum ac malorumretributione operum : utrum statim a cujusque morte fiat, an ad diem usque postremi judicii differatur,quemadmodum olim sen- serunt Grzeci. De Spiritu sanctoquoque quod a solo Patre proce.lat, etsiid nusquam dicat auctor noster, idem tamen cum ceteris Greecis sensisse videtur, cum semel atque ilerum dicat illum a Patre pro- cedere, nulla Filii facta mentione. Et quanquam predictisin locis, marginali adnotatiuncula te pree- munierimus, candide lector : ob duo tamen illa posteriora tibi perpendendum est, quod auctor noster multis procul dubio annis tempora concilii Florentini precesserit: in quo Eugenius Ponti- fex 1V, consentiente imperatore Constantinopoli- tano, et loca tenentibus patriarcharum, ceterisque Ecclesiam Orientalem repreesentantibus, anno Do- miniee Incarnationis 1439, pridie Nonas Julii, sui pontificatus anno nono, litteras sanctee dedit unio- nis, quibus predicti omnes sua nomina subscrip- serunt, heec inter ceetera. continentes. Convenientes Latini et Graci in hac. sacrosancta ztcumenica synodo, magno studio invicem usi sunt, ut inter alia etiam articulus ille de divina Spiritus sancti processione, summa cum diligentia et assidua inquisitione discuteretur. Prolatis vero testimoniis ez divinis Scripturis,plurimisqueauctoritatibus sancto- rum doctorum Orientalium et Occidentalium : ali- quibus quidem ez Patre et Filio, quibusdam vero ez Patreper Filium procederedicentibus Spiritum san- tlum,et ad eamdem intelligentiam aspicientibus om- nibussub diversis vocabulis. Graci quidem asserue- runt quod id quod dicunt Spiritum sanctum ez Patre procedere, non hac mente proferrent, ut excludant Filium, sed quia eis videbalur, ut aiunt, Latinos asserere Spiritum sanctum ez Patre FXlioque proce- dere, tanquam ez duobus principiis et duabus spira- lionibus, ideo abstinuerunt a dicendo quod Spiritus sanctus ex Patre procedat ex Filio: Latini vero affrmaverunt non se hac mente dicere Spiritum san- etum ez Filio procedere, ut excludant Patrem, quin sit fons ac principium tolius Deitatis, Filii scilicet et Spiritus sancti, aut quod id quod Spiritus sanctus procedit ex: Filio, Filius a Patre non habeat, sive quod duo ponantprincipia seu duas spirationes, sed uunum tantum asserant esse principium unicamque spirationem Spirilus sancti, prout hactenus asserue- runt : et cum ez his omnibus unus οἱ idem eliciatur veritatis sensus, (landem in infra scriptam sanctam Deo amabilem eodem sensu eademque mente unio- nem, unanimiter concordarunt el consenserunt ; in somine igitur sanclz Trinitatis, Patris et Filii et Spiritus sancti, hocsacro universaliapprobante Flo- rentino concilio definimus, ut hxc fidei veritas ab omnibus Christianis credatur et suscipiatur, sicque omnes profiteantur : quod Spiritus sanctus ez Patre et Filio eternaliter est, οἱ essentiam suam, suum-
B
et ez utroque aternaliter tanquam ab uno principio eL unicaspiralione procedit. Declarantes quod id quod sanctidoctores et Patres dicunt,ez Patre per Filium procedere Spiritum sanctum, ad hanc intelligentiam tendit, ut per hoc significetur Filium quoque esse se- cundum Grazcos quidem causam, secundum Latinos vero principium subsistentiz Spiritus sancti sicut et Patrem. Et quoniam omnia qua Patris sunt, ipse Pater unigenito Filio suogignendo dedil, prater esse Patrem, hocipsumquod Spiritus sanctus procedit ez Filio, ipse Filius α Patre eternaliter habet, a quo &aternaliter eiiom genitus est. Definimus insuper ez- plicationem illorum verborum, Filioque, veritatis declarandz gratia et imminente tunc necessitate, li- cite ας rationabiliter symbolo fuisse appositam. Et infra de operum retributione subjungit : Iilorum- que animas quipost baptisma susceptum nullam om- nino peccati maculam incurrerunt, illas etiam qug post contractampeccati maculam, vel in suis corpo- ribus, vel eisdem exuta corporibus, in ponis purga- torii, prout superius dictum est, sunt purgata, in calum moz recipi, el intueri clare ipsum Deum tri- num et unum siculiest, meritorum tamen diversitate alium alio perfectius. Illorum autem animas, qui in actuali mortali peccato vel solo originali decedunt, moz in infernum,panis tamen disparibus puniendas. Porro de prima illa diversitate diei quo Christus agnum paschalem ederit, et de eo quo pro nobis mortuus sit, longa semper fuit inter Grecos et La- tinos contentio, dicentibus Grecis ipsum decimater- tja luna agnum edisse paschalem, passum vero decimaquarta, ut veritas responderet figur: : et propter illud Joannis (Joan. xvin, 29) : Et ipsi non introierunt in praetorium, ne contaminarentur, sed ut ederent Pascha. Ac illud (Joan. xx. 14) ; Eratau- tem Parasceve pascha , δὲ: Ibi ergo propter Para- sceven Judzorum, quia prope erat monumentum, posuerunt Jesum. Siquidem illa Parasceve nihil aliud erat, quam dies preparationis, quo se preepa- rabant Judei ad edendum agnum paschalem. La- tini vero asserunt eum decimaquarta luna agnum quidem edisse paschalem, sicut et ceteros Judeos: quia ut habet etiam Grecus Chrysostomus, ad morlem usque semper servavit legem: passum vero aiunt decimaquinta luna, propter alios tres evangelistas (Matth. xxvi; Marc. xiv ; , Luc. xxu.) qui astruunt fuisse primum diem azymorum, quo Christus postremam coenam cum discipulis celebra- vit. Et hi autem et illi repugnantem Scripturam obtortocollotrahere quodammodo videntur ad suum sensum.Quapropteropere pretium facturus videor, si intui gratiam, benevole lector, hoc loco dilucide adnotavero, que varia lectione magnisque sudori- bus hac de rein compendium redegi. Primum ita- que notandum est, quod naturalis dies apud He- br&os incipit ab occasu solis, et desinit in ejusdem occasum diei sequentis, juxta illud (Gen. 1) : Fac- tum est vespere et mane dies unus. Mensis vero a
NIUISU
& PRAEFATIO. 18
conjunctione media luminarium; οἱ durattriginta À que dieSabbatifacere nonlicuisset, septies cireum-
diebus, duodecim horis, et duabus tertiis unius ho- re cum tribus minutis, quce supputatio invariabi- liter conformisest cum Ptolemaseoaliisque astrono- mis secundum medium cursumlune. Annus autem exordium sumit a Neomenia sive solis ac lung coi- tione proxima eequinoctio vernali, secundum me- dium cursum solis et lupe (Levit. xxin; Num. xx viii et xxix). l'reeterea omnia festa Hebraeorum, qu& a Mosaica lege habentur, preter Sabbatum, suam numerationem ac variationem per diversos hebdomade dies, sumunt a primo die predicta Neomenie, aquo juxta legem omnia sua festa nu- merant Hebrei: puta decimo quinto die ejusdem primi mensis festum erat azymorum, et pridie ejus
eundo altare cum palmarum frondibus, in memo- riam caplie Jericho prim:e civitatis, quam in terra promissionis filii Israel hujusinodi septenaria cir- cuitione ceperant, in hoc preterea die lectio quo- queilla Psalmista (Psal. cxvi), publice decantaba- tur : Obsecro, Domine, salva, quaeso : obsecro, Domine prospere age : benedictus qui venil in noniine Do- mini. Nam et hanc constitutionem scimus quoque in usu fuisse Israelitis, cum adhuc in captivitate essent Babylonica. Siquidem ex Thargum Esther colligimusquod eo diesecabant frondes palmarum, atque decerpebant citrea poma, abscindebant ros- marinum, et faciebant sibi N3yw" hosana : le- gebantque in libris suis et orabant, letabantur et
diei, id est decima quarta luna ad vesperam, ede- p hilares erant in N3yu hosana, saltabant et ex-
batur agnus paschalis. À festo autem Azymorum transactis septem hebdomadis, sequenti die, nempe quinquagesimo, festum erat Primitivorum sivePen- tecostes. Post sex vero menses lunares ab eadem prima Neomenia,id est post centum septuaginta sep- lem dies; sequenti die erat festum Tubarum, nempe in Neomenia, proxima sequinoctio autum- nali. Decimo inde die festum Expiationis celeber- rimum. Decimo quinto ejusdem mensis die, festum Scenopegis sive Tabernaculorum. Et ab hoc festo, die octavo, id est post septem ejusdem festi dies, occurrebat ultimumeorum festum, nempe coetus vel collecte sive retentionis : quod solum designabat fidelium in sancta Ecclesia congregationem ac re- tentionem sive perseveranliam, quod factum est post veteris legis finitas figuras ac ceremonias. Deinde animadvertendum est quod quando juxta vernale &quinoctium,conjunctio luminarium secun- dum medium cursum occurrebat post decimam oc- tavam diei horam, quia jam peracte erant plus quam tresquarte partes diei,et declinabat magis ad diem sequentem, ideo servabatur quoque die se- quenti,etab hoc numerabantur omnia predicta festa.
Preterea si dicta prima Neomenia occurrebat secundo, quarto, vel sexto hebdomade die ser- vanda, rejiciebatur in diem sequentem. Nam si se- eundo hebdornade die fuisset servata, tuncfestum Expiationis, quod erat celeberrimum, occurrisset diesexto celebrandum : quodsisexto die servaretur dicta prima Neomenia sive primus annieorum dies, | tune dictum Expiationis festum die primo, quem nos vocamus Dominicum, occurrisset ab eis cele- brandum: quorum utrumque admodum grave cen- sebatur et valdeonerosum toti populo, eo quod duo- bus continuis diebus naturalibus, nempe festo Ex- piationis et Sabbato, nullo modo liceret parare ci- bos, aut sepelire mortuos: corpora autem mortua, aut cocta olera non possent in tertium servari diem, preesertim in calidisregionibus. Quodsi sexto die servaretur predicta Neomenia sive primumno- vilunium, tunc septimus dies festi Scenopegire sive Tabernaculorum occurrissetdie Sabbati. In hoc an- tem septimo die multa leetitie signa ostendebant,
siliebant sicut heedi. Unde videre licet ut hoc quo- que docendi gratia addamus vocabulum Hebreum «2 ju" bosana vulgi more apud Hebreos eliam ante Christum natum fuisse corruptum aut illos usurpasse ipsum more Chaldaico, et deinde abusos fuisse pro solemnitate Palmarum, in qua cum ramis ceremonies fiebant. Et ita nato postmo- dum Christo, cum vellet populus eum honorare, et cum triumpho Hierosolyma deducere, igno- rantes compleverunt prophetiam Davidicam, oc- casione sumpta ex surculis ab olivis decerptis et in viam stratis, clamantes Hosana, id quod elamare consueverant in solemnitate Ramo- rum. His itaque premissis animadvertendum est,
6 quod anno quo passus est Christus occurrit
prima Neomenia, sive conjunctio luminarium pro- xima equinoclio vernalisecundum medium cursum solis etlune juxta veram et exactam supputationem peritissimorum Hebreorum,die quinto hebdomade post decimam nonam diei horam, cum aliquot mi- nutis : et ita juxta predicta erat sequenti die ser- vanda. Sed quia, sexto die, ut dictumest, nunquam servabatur, idcirco Judai eo anno servabant pri- mum illud novilunium die Sabbati: et ita decimus quintus diesejusdem mensis, quo occurrebat festum Azymorum, juxta Judeorum observantiam etiam erat dies Sabbati: ideoque propter duorum festo- rum concursum, de illo dicit Joannes (Joan. xix); quod erat magnus dies ille Sabbati, ut etiam ad ea verbahabetauctornoster. Christus veroservavitqui- D àem Neomeniam sexto hebdomade die: cum enim post decimam nonam horam occurrisset quinti diei, rationabiliter utdictum est, magis pertinere videba- tur ad diem sequentem. Verum a sexto die ad Sab- batum cum Judeis transferre noluit. Nam hoc pro- pter festa septimo mense futura faciebant Judei, ut predictum est; Christus autem noverat, quod per suam Passionem que instabat, cessaret obliga- tio sequentium illorum festorum, sicut et cetera legis ceremonialia. Propter hoc itaque, etiam quia sequenti die moriturus erat Christus, typicum qui- dem agnum vera et legitima decima quarta Ίυπα, que fuitdie quinto, comedit; quarta decima vero
49 PRAEFATIO.
50
luna juxta veterem Hebreorum numerationem etiam Α rent Exod. xii), et non fermentatum panem et tamen
legitima, in cujus vespera Judei typicum agnum erant immolaturi, ipse verus Agnus fuitimmolatus: el ila veritas respondil figure. Horum autem cau- sam, ut verisimile est, solum indicaverat patrifa- milias in cujus e&dibus pascha edebat, et ipsis duo- decim discipulis, quorum (Luc. xxii) Petrus et Joan- nes ex jussu Christi necessaria paraverant, nempe lactucas agrestesetbaculos:nam agnusipse decimo die mensis parabatur : panes quoque azymi, ut verisimile est(Exod. xii) aliquotante diebus, juxta familiarum magnitudinem parati erant ; itaque nul- lusex hoc passusestoffendiculum,nequeobid coram judice potuit accusari.
Quin et Tertullianus Latinus auctor proximus
apostolorum temporibus, de die Passionis Christi p
iia loquitur in Apologetico adversus Judcos. «Que Passio intra tempora septuaginta hebdorna- darum perfecta est, sub Tiberio Cesare, coss. Rubellio Gemino et Rufo Gemino, mense Martio, temporibus Pasche, die octavo Kalendarum Apri- lium, die primo Azymorum, quo agnum ut occide- rent ad vesperam, a Mose fuerat preceptum. Neque enim ob id dici potest primo die Azymo- rim mortuus, juxta predicta Tertulliani verba, quod ea nocte captus fuerit. Siquidem omnium testimonio in cruce et non in comprehensione fuit nostra redemptio. Et procul dubio divina id actum est Providentia, quod eo anno duplex decima quarta luna occurrebat, ut diversis respectibus, et
hinc veri agni immolatio typico re-ponderet, et (c
illinc Christus ad finem usque vite legem servaret, uthabet etiam Grecus Chrysostomus, ac typicum agnum vera et legitima decima quarta luna ederet, sicut eum edisse dicit Hierony mus. Et de hac deci- ma quarta luna, juxta Christi numerationem 1o- quuntur indubie Mattheus, Marcus et Lucas, cum aiunt fuisse primum diem Azyinorum. Nam cum hi tres evangeliste magnam facerent hujus cone mentionem, et consecrationis Eucharistisee, ostende- runt Christum etiam in hoc legem observasse, nempe juxta veram ipsius supputationem ut pra- diximus (Joan .xiui). Joanzes vero qui de ccena, tan- quam ab aliis latius tractata, unico verbo absolvit dicendo : Cena facta,aliam juxta veterem Judeeo- rum observantiam decimam quartam lunam consi- deravit ; ad excludendum errorem, qui nonnullis oriri potuisset ex aliis evangelistis, nempe quod veritas non responderet figur:e in veri agni immo- latione. Et ideo dieit (Joan. xix, 14) quod die quo mortuus est Christus erat parasceve Pasche, et quod non introierunt in pretorium ne contamina- rentar, sed ut ederent pascha : ubi dictio Pascha Dequaquam pro azymis capi potest, ut quidam vo- lant, tum quod nusquam alibi ita capiatur in Scri- pturis, tarn quod ad edenda azyina nusquam dica- lurrequiri ; neque verisimile siLesse necesse, ut mun- di sint, cum pcena mortis intentata, septem integris diebus naturalibus preeciperetur eis ut azyma ede-
illam immunditiam levissimas obcausas contrahe- bant.
Quod autem aiunt nonnulli, Judeos preceden- li die occupatos cirea capiendum Christum, ne- glexisse agnum edere paschalem, et quod idcirco nocte sequenti illum essent comesturi, non fit veri- simile. Siquidem etiam illi qui legitimo tenebantur impedimento decimo quarto die primi mensis, non poterant sequenti die pro libito agnum edere pas- chalém, sed sequentis mensis die similiter decimo quarto ad vesperam, ut habetur Numeri x. Itaque die Passionis Christi cum nondum inchoata esset so- lemnitas Paschalis aut Azymorum, juxta veterem Jud&orum observantiam, licebat eis usque ad solis occasum judicialia exercere, accusare, testes adhi- bere et examinare, sententiam ferre, Simonem co- gere ut crucem tolleret, sepelire, aromata prepa- rare, aliaque plurima agere, que Judei nequaquam fecissent, si decimam quintam lunam et ita festum Pasche et Ázymorum eo die celebrassent, cum facta sua perlegem Mosaicam justificare niterentur dicentes : Nos legem habemus, etc., et maxime Jo- seph ab Arimathea vir bonus ac justus et Nicode- mus quiDominum sepelierunt, qui propter Parasce- ven Judeorum, quia prope eratmonumentum, ibi posuerunt Jesum, ait Joannes decimo capite. Circa qu& verba habet Augustinus : «Acceleratam vult intelligi sepulturam, ne advesperasceret, cum jam aliquid talenon liceret propter parasceven quam 058- nam puram Judei Latine usitatius apud nos vocant. Neque enim authi, aut pie ille mulieres adhuc co- gnoverantcessarein Christi mortelegalia.Demum,ut epilogo concludamus, Christus suum Pascha juxta legis Mosaice tenorem celebravit, Judei autem die sequenti juxta Patrum traditiones ; quippe qui lega- le preeceptum de Paschee observatione hac sua tra- ditione corruperunt, quam refert historiographus eorum Sedar Olam ; cujus traditionis, relictis com- pendii gratia Hebraicis hec sunt verba : Sic statuo- runt magistri nostri judices Sanhedrin magni no- minis in sceculo. In domo sanctuarii secunda cum exslrucla esset etconsummata,tunc apparuit solium igneum perfectissimum, super quod sedebat Rex mundi sublimis valde stans inter po.ticuin : et ac- ceperunt coronam, appenderuntque sigillum recon- ditum, et sanxerunt, ordinaveruntque statutum per- petuum : et traditum est in manu Rabbi Eliezer, qui reliquis omnibus major erat : et is ordinavit diem sortium non observari secundo, quarto, septimo hebdomade die: neque Pascha secuudo, quarto sexto : neque diem Retenlionis tertio quinto, septimo : neque principium anni secundo, quarto, sexto : neque diem Expiationis primo, tertio, sextoin seternum. Hac, si cui placeat, latius videre poterit in Paulo Burgensi super Mattheum, cap. 96, οἱ in libro quem edidit Paulus Midelbur- gensis episcopus Sempronianus de celebratione Pasche.
34 PFUEFATIO. 32
Joan. Hentenio in cenobio regni Castelle repertum À e margine in contextum irrepsisse exploratum est.
et e Greeco in Latinum sermonem translatum habe- mus tom. XIX Bibl. PP. maxime Lugd., p. 475 seqq. Concinnata est hec expositio ex Origenis, Basilii, Gregorii Nazianzeni et Chrysostomi potissi- mumscriptis, earatione, ut pretermissis omnibus digressionibus, que vel dictionis venustatem subo- lent, velad corrigendos mores spectant, ea in primis breviter et succincte tradat, que ad sensum gram- maticum intelligendum maxime faciunt. Quod auc- toris nostri consilium cum aliis viris doctis, tum Maldonato praesertim acceptum fuit, qui in com. ad Matth. xvi, 8, in verborum proprietatibus diligen- tissimum eum esse monuit. Dubitarunt autem alii, utrum Euthymius, analiusquispiam auctoris laude
ornandus sit ; ad quos pertinet Joan. Hentenius, p
quiin epist. nuncup. refert, plurimis auctorem hu- jus Catene visum fuisse OEcumenium.
Sed cum illud ecidetur maxime ambiguum sit, ita nec certius quid evincit adducta a Rich. Simone l. c. pag. 410, conjectura, qua, Theophylactum aucto- rem esse sibipersuadet. Qui enim inter utrumque intercedit consensus, vel a Chrysostomo, tanquam communi fonte, fluxit, vel sisingularem dogmatum quorumdam tractationem spectes, a stabilitis in Ec- clesia Orientali fidei capitibus. Verum sepius disce- dere Euthymium aTheophylacto cumin interpreta- tione, lum in lectione, exempla comprobant. Ita e. c. cum Theophylacto quidem et aliis codicibus conspirat in lectionibus supra (r) memoratis Matth. m, 11;v, 47; Luc, vn, 94 οἱ aliis. Haud raro tamen singularilectione gaudet, in quibusdum tan- tummodo N. T. codicibus obvia ; ut Joan. vin. 40, ubiloco παρὰ τοῦ θεοῦ Euthymius legit : Παρὰ τοῦ πατρὸς isque solus, et xiu, 25, voci ἐχεῖνος subjungit οὕτως. Cum ergo ille recumberet ita super pectus Jesu, etc. Quod interpretatur : Ita sicuti re- cumbebat, hoc estnon elevatus ; sed lantum conver- $us. Similiter Joan. xix, 16, legit 27«yov εις τὸ mp«tzo0t07, Malth. xiu, 27, deest co (y) ; et Luc. v. i9 omissum deprehendimus διὰ ante ποίας. It. Luc. xxi1,35, recte cum codd. quibusdam omittit x«i ὑποδημάτων. Sed cautio hic adhibenda est ac dili- gentia, propterea, quod omneslectionum varietates minime ab Euthymio proficisci, sed multas potius
(z) Pag. 16. Sunt autem he : Matth. ii, 14 omit- titur x«i rupi. N. 31, φίλους, pro ἀδελφούς. Luc. vi, 31, absunt, εἶπε δὲ ὁ Κύριος.
(y) Servat id uterque codex meus.
(z) Idem quoque de Parisinis codd. refert Simo- nius. Id intelligitur eliam ex liac editione et ex co- dicibus Mosquensibus. Sed ista additamenta in marginibus scholia spectant, non contexturm.
i Complutensem edilionem Hentenius ad manus habuit, ex qua etiam disputat contra editionem Erasmi. Sepius etiam versionem Latinam Vulgatam pro Euthymio expressit. In. eo aulem secutus est consuetudinem illorum temporum.
b) Servat heec. uterque Mosquensis. c) Imo 68.
Refert eniin Hentenius in pref. margini exemplaris ascriptas fuisse adnotationes (2), que deinde in re- lique scripture ordinem redaete atque post ejus particule textus enarrationem, ad quam poneban- tur, ab ipsolocatae sint. Unde etiam haud mirum, quod toties cum exemplari (a) Complutensi Greeco et Vulgatointerpretecongreuat, presertim cum ipse editor mala fidein corrigendo subinde egerit. Ita in recensione locorum quorumdam, in quibus exem- plar Hentenii alia habebat, quam ea, que vulgo cireumferuntur, exemplaria, ipse loco cit. pag. 485, narrat, verba Luc. xix, 43. oi; ἔδωκε (5) τὸ àp'rópto» apud Euthymium non exstitisse : Quod ta- men,inquit, addidimus sicul quibusdam aliis in locis idem fecimus, quod in aliis exemplaribus et iu Com- plut. editione habeatur. Hisce nevis facile mederi potuissent editores, si textum Euthymii collegis- senl e codicibus Greecis; presertim Parisiensibuset Barocciano 28, quiMillio quondam in conquirendis lectionibus magno adjumento fuit. lllud quoque sciendum est, Euthymium iisin locis, ubi anrgumen- tum se offert, quod in alio evangelista jam diluci- datum erat, transmittere lectorem ad dictam expo- sitionem, citato nimirumjuxta Grecorum supputa- tionem capite; cujus allegandi rationis secundum majora χεφάλαια institute mentionem injiciens Sixtus Senensis, Bibl. S. L. III, p. 166, refert: Euthymius seu, ut quibusdam videtur, OEcumenius distribuit Evangelium Matthaitin titulos seu capita (c) 86. Cujusmodidistinctionesapud Marcum exstant 48 ; Lucam 83 ; Joannem denique 18 ; non nume- rata sectione de muliere in adulterio comprehensa, que narratio quanquam aGreecis doctoribus passim omissa, ab Euthymio explicatur (d). Neque etiam intactasrelinquitsententias, quibus stant qui Grece Ecclesie addictos sese profitentur. Qualis est illa, αυ progenuit contentionem inter Grecos et Lati- nos diu olim agitatam ; quo scilicet die Christus agnum paschalem comederit ? porro doctrina de operumretributione non statim a mortecujusvisini- tium capiente, sed differenda ad diem judicii : deni- que etiam de Spiritusanctoa solo Patre procedente. cui opinioni inhesisse scriptorem nostrum arguunt loca, quibus Spiritum sanctum a Patre procedere
(d) Addit vero Euthymius in fine cap. vu Joan : Scireautem oportet, quod ea, que ab hoc loco haben- tur, usque ad eum, quo dicitur. Iterumergo locutus est illis Jesus, dicens : « Ego sum lux mundi, » tn ezactioribus exemplaribus aut non inveniantur, aut obelo confossa sint, eo, quod. illegitina videantur et addita. Et hujusargumentum est,quod nullus ea sit interpretatus. Sed minus recte verborum Euthy- miisensum percepisse videtur Hentenius, quoniam induobusmss. codicibus, huicexemplariadmodum similibus, quos commemorat Rich. Simon, l. c.
. . ^. ' - : pag. 422, verba ita se habent. M20: τὸν Ἀονσοσ:ο- μον ὅλως μνημονεῦσαι αὐτῷ. lta Noessell t nota ad. h. ἐ.
—————— ---
33 PRUEFATIO, 34
asserit, nulla Filii facta mentione(e). Reliqua quse Α net a nonnullis Euthymio aseriptam, Rich. Simon
Euthymii nomine feruntur scripta, nondum edita, num abeo profecta sint, exploratum non habemus. Cezte quod ad Expositionem epistolarum Pauli atti-
(ejlta ad Joan. xiv, 10. Et datur quidem a Patre. utpote ab illo procedens, mittitur vero àFilio quasi cooperans, et non contrarius. Similiterc. xv, 26.: Vide autem, quod mittit quidem eum et Filius, tan-
Bibl. crit. de Du Pin l. ο. pag. 323, eos Euthymium eum OEcumenio commutasse judicat.
quam ejusdem cum Patrehonoris ; verum id a Pa- tre puta, procedentem. Procedit itaque a Patre, tanguam de ejus substantia. Noesselt in Notis ad . i.
JOANNIS HENTENII MECHLINIENSIS EPISTOLA DEDICATORIA
Illustrissimo ac reverendissimo domino D. Fran- B humius consul, quiignominiosam pacem cum Clau-
cisco a. Bovadilla episcopo Cauriensi, archidia- cono Toletano, etc. Joannes Hentenius Mechli- niensis, S. D.
Si bonum eoprestantiusesse quanto communius, nemo est vel mediocriter morali philosophia instruc- tus qui dubitet, presul amplissime, virtutum ac litte- rarum antistes ; non erit etiam qui ambigat, com- mune bonum privatoesse preponendum.Idque adeo verum est, ut etiam Christus sacratissimam illam vitam suam vilem habuerit, quo universo generi humanosalusadempta possit restitui. Verum nedi- catquispiam Christi operautpotedivina nequaquam in numerum esse redigenda : age et ab ethnicis quoque paucos de innumeris referamus, qui suam suorumque vitam communi bono posthabuerunt. In primis autem occurritJunius ille Brutus, primus Ro- mane libertatis assertor, qui proprios filios, quod fuissent consilii de reducendis regibus perticipes, securi jussit percuti: tametsi ex eorum crede grav! ipse sauciaretur vulnere ; quis enim amor equari possit patrum erga filios, amori ? Nec id sane Virgi- lium latuit, qui de eo loquitur in hune modum : Vis et Tarquinios, reges animamque superbam Ultoris Bruti, fascesque videre receptos ?
Consulis imperium hw primus scvasque secures Aecipiet : natosque pater nova bella moventes
Ab penam pulchra pro libertate vocabit
Infelix, utcunque ferent ea facta nepotes : Vincet amor patrie, laudumque immensa cupido.
P. Decius Mus cum consule T. Manlio, Torquato contra Latinos pugnans, cum responsum esset ora- culo, utrius exercitus imperator legiones hostium, seque super eas devovisset, ejus populi partisque fore victoriam ; se ipsum pro communi exercitus salute devovit.
Idemque fecit filiusejus eodem appellatus nomi- ne, cum jam tertium consul fuisset, semelque cen- sor : quorum etiam his verbis poeta meminit :
Quin Decios Drusosque simul, svumque securi Aspice Torquatum et referentem signa Camillum.
Marcus Curtius preterea ob populi salutem sese equo invectum in terre hiatum injecit. Sp. Post-
dio Pontio Samnitium ducead furcas Caudinas pe- pigerat ac spoponderat, auctor fuitsenatui,utsecum collega actribunis qui auctores sponsionis fuerant, per feeciales nudos vinctosqueSamnitibus dederet, quo populus Romanus ab illa pace solveretur.
Q. Ceditius tribunus militum, quem videtur Titus Livius Calphurnium Flammam vocare, primo bello Punico cum quadringentis militibus vel, ut habet Livius, cum trecentis, nisi fortassis hic alius fuerit, morti se tradidit : ut dum in eos, tumulum quemdam capientes, averterentur hostes legio- nes cum consulibus circumvente, incolumes ex obsidione liberate, pertransirent. Simile quoque egit Deciustribunus militum cum consule P. Valerio
C Corvino, junctus hastatisunius legionis (quanquam
hos fortuna liberaverit) ne hostes Samnites in eos pugnarent. [nter Lacedremonios ingens est hujus modi copia exemplorum : verum precipui sese mihi offerunt Buris et Spartis, qui ad Xerxen Persa- rum regem sponte profecti sunt: daturi poenas quas Lacedaemonii juxta oraculum pendere debebant, eo quod Oratores a Persa missos occidissent. Hi ergo cum ad Xerxen venissent, jusserunt ut se quocun- que modo videretur, pro Lacedsemoniis interfice- ret. Cumque rex pietatem in patriam admiratus, animorumque fortitudinem, liberassetillos a pcena, peteretque ut apud se manerent : Qui possumus, inquiunt, hic vivere, relicta patria, patriisque legi- bus acviris, quorum gratia tantum itersuscepimus morituri ? Quid Codri Atheniensium regis mortem referam, qui cum videret regionem suam ferro ignique vastari, nec alio modo juxta Apollinis ora- culum tam grave bellum discuti posset, nisi ipse hostium manu occidisset, idque non solum in totis Atheniensium castris, sed etiam in contrariis per- crebuisset, ideoque edictum esset, ne quis Codri corpus vulneraret depositis imperii insignibus, familiarem induit cultum, ac palantium globo sese objecit, unumque ex lis falce percussum in sui cieedem compulit, ut patriamservaret ; hujus siqui- dem interitu, ne Athene occiderent effectum est.
i - ο ον ωχ... ου... --..,ωωῶ - ο
35 PRJEFATIO. 38
Huic jam rei finem imponam, si prius hominis Α men cum posteris adeo utile ac amplectendum
ethnici,nempe Ciceronis De somnio Scipionis dictum vere Christianum de communis boni magnitudine retulero, qui sic ait : « Quo sis, Africane, alacrior ad tutandam rempublicam, sic habeto : omnibus qui patriam conservaverint, adjuverint, auxerint, certum esse in ccelo ac definitum locum, ubi beati evo sempiterno fruantur. »Nihilestenimilli Deo, qui omnem hunc mundum regit, quod quidem in terris fiat, acceptius, quam concilia ccetusque hominum jure sociati, qu:e societates appellantur : harum re- ctores et conservatores hine profecti, huc reverten- tur. His igitur, qui vel seipsos fortiter pro republica morti tradiderunt, aut in ejus utilitatem artem ali- quamquantumvisetiam illiberalem acsedentariam, sive quidpiaminea precipuum gratumque posteris adinvenerunt, vices rependere cupiens antiquitas : et qua liceret, perpetuam eorum memoriam abinte- ritu vindicare, statuassereas seu marmorea sepulcra erexit. Preterea ethnicorum libros ingenti redem- ptos pretio magna fide vel religione potius descri- ptos, cedrinis inclusos capsulis, tum cedri succo oblitos, posteri in templis cautissime reponebant : partim ut rei tam sacre, tamque divine custodia nonaliis quam ipsis numinibus concrederetur : par- tim ne quid situs aut caries illa monumenta vitia- ret. Alii ne hac quidem contenti diligentia, codices ceu thesaurum incomparabilem in altissimis terree latebris recondebant tanta cura, ut nec incendiis, nec bellorum procellis, quibus omnia sacra profa-
naque solent misceri, interirent, et posteris certe su- ρ
peressent. Porro si hic honos est habitus supersti- tiosis etiam voluminibus, veluti Nume ac Sybille, aut rerum ab hominibus gestarum memoriam com- plectentibus, qualeserant /Egyptiorum libri : autali- quam humane sapientie portionem tradentibus, veluti Platonis et Aristotelis : quanto justius est idem facere Christianos in servandis illorum mo- numentis ? qui sacro afflati Spiritu, non tam libros, quam oracula nobis reliquerunt, quibus lectitandis, pectus, non dootrina solum aut dicendi facultate, sed virtutibus ac pietate erga Deum impleatur : cum certeethnicorum librorum jactura id tantum efficiat, ut minus eruditi simus, aut minus eloquentes, non
ut minuspii.
In his itaque qui velerum auctorum ac Patrum ῃ
seripta nobis tradiderunt, maxime autem Chrysosto- mi quo nemo inenarrandis sacris voluminibus dex- terius versatus est, et quo neminem invenias magis accommodatum his qui ad munus concionandi sese parantnon posteriores tulitGrecus quidam auctor: qui cernens veteres sacros anctores et precipue eos qui plurimum laboraverant in enarrandis evan- gelice doctrina libris ad quam docendam Filius Dei ad terram descenderat nequaquam pro merito lectitari : siveid librorum multitudine, sivelectorum fastidio, sive temporis acciderit penuria : in unum collegit volumen, quidquid ilii magna codicum turba selectum, circa Evangelia reliquerant. Et ta-
reliquisset opus, fanta fuit animi modestia quod etiam passim ex ejus scriptis luce clarius est per- spicere ut sibi id adeo non vindicaverit, quod nec proprium nomen adjiciendum censuerit, sed Chry- sostomi potius cum ceteris, quorum ingenue fa- lebatur esse potissima, que in unum ipse collegit quanquam et ipse suo marte plurima quz et pree- stantissima erant, adjunxerat, ut hinc conjicias quantum animo dissideretab iis quiin modum cor- nicule alienis seseornant a^ venditantplumis. Plu- rimis sane auctor hic fuisse videtur OEcumenius is, qui similia Commentaria ex eisdem collegit au- ctoribus, in Acta apostolorum, in Epistolas qua Catholleg& nuncupantur, ac in Paulinas omnes, ut
B certisquibusdam argumentis colligitur, etiamsi nec
ibi voluerit suum nomen exprimere : qua de re pluribus agemus, cum tomum illum alterum pro- pediem in lucem dabimus. Huac itaque Greca manu descriptum ante multas eetates quod preeter ipsas evangelistarum novo modo depictas, jamque propemodum vetustate deletas imagines, multis nobis argumentis innotuit cum casu reperissem in bibliotheca coenobii Deiparee Virginis a Guadalupe, ordinis divi Hieronymi in regno Castelle, in qua etiamnum delitescit : ut sunt ejus sodalitii, pre sertim autem celeberrimi illius monasterii ccenobi- te, non modo Christiane nostre religionis, verum etiam prestantissimorum semper auctorum, potis- simum tamen veterum, diligentissini observatores ac cultores, visum est invidi esse, ne dicam impii, re adeo frugifera pati diutius privari Latinos. Nec tamen inscius eram, quam duram, quamque ar- duam adirem provinciam : partim quidem, quod proprie conscius imbecillitatis, incultique ingenii, habueram semper in animo, nihil in publicum ede- re : partim veroquod mihires esset eum ejusmodi libro, quem vel legere non mediocris foret negotii, utpole ignotis ut plurimum exarato characteribus ac compendiis, maxima licet cura ac diligentia : litterarum etiam figuris plerumque vel carie ac situ oblitteratis, vel tinearum ac blattarum in juría semi- rosis, vel novo adeo more depictis, utin formis etiam noscitandis mihi foret repuerascendum. Omitto quod frequenter in orationis contextu non sunt a seinvicem separate dictiones : et e diverso ejusdem dictionis littere aut syllabse plusquam justo a se invicem separantur intervallo, adeo ut nec versus syllabam sepius finiat: commata ac in- cisa vix adduntur, aut ubi nihil opus est appo- nuntur: que res plerumque difficultatem gignit non parvam. Sciebam preterea quanto ut in uni- versum dicam sese exponant periculo, qui libros a peregrina lingua traductos in lucem edunt : quot et quam variossuscipiantjudices, quorum plerique Greecis litteris ne a limine quidem salutatis, ob id statim omnia damnant, quod mundum illum rhe- toricum pre se non ferant, ignorantes quibusarc- tetur. modis is, qui aliene lingue depositum fi-
-—
37
PIUEFATIO.
38
deliter reddere cogitur. Summopere enim curan- Α seriem magis accedat, non nihil tamen subolet
dum est ei, qui ab una lingua quidpiam transfert in aliam : ne dum sermoni querit ornatum, repente pro interprete paraphrasten agat : rursum- que neita verbis heereat, ut prioris lingure idioma- ta aut dialectos retineat : sed queque lingua quod suum est habeat : alioqui nec Grece loqui videtur, nec Latine : idque quod in indoctum jactatum est comicum, ipsi adaptabitur, quod ex Grecis bonis, Latina fecerit, non bona, id quod de multis exulce- rato hoc seculo apte quis dixerit. Quis enim sacras jam Litteras passim non sibi vindicat, antequam discat : torquet, lacerat : suoque intelleclui imo suis affectibus servire cogit scripturam eliam re- pugnantein? Et quemadu;odum scribimus indocti doctique poemata passim, ita et plerique, quan- quam in sua arena feliciter versarentur, proprios egressilimites, dum sutores, relictis crepidis, ignota quaque dijudicare conantur, non raro misere hallucinantur. Quid enim medico aut jurisperito cum versione aut interpretatione sacrorum my- steriorum ? Quodque longe magis deflendum est, dum animo pravis imbuti sunt dogmatis, que ex Greco verluntin Latinum, non satis fideliter tra- ctant : nunc quidem, quod frequenter acoidit, co- gente harum rerum imperitia, quod tamen, nisi ilotis accederent ad contrectanda sacra manibus, facilius posset ignosci : nunc vero, ne suis repu- gnent dogmatis, aut truncatim, aut prave sensum nobis reddunt. Quod luce clarius ostendemus, ubi alterum tomum Deo propitio in lucem ediderimus, quod, ut spero, brevi faciemus. Ob hec igitur alia- que plurima quee versionem variis exaggerant diífi- cultatibus, nonis sum qui non intelligam, quantum huic auctori dignitatis, quantumque splendoris tenebricosus interpres abstulerim. Sed utcunque sit, sensum tamen me assecutum opinor, licet ip- sum nullo cultu adornaverim : verum id nemo sane mentis in Commentariis requiret, maxime ab eo qui, ut. prefatus sum, peregrine astrictus
- est linguze. Quod si universis satisfacere non potui
facile feram, cum ne mihi quidem ipsi in omnibus faciam satis. Attamen onus Loc, quanquam meis longe impar humeris, subire aggressus sum, quod alio sese non offerente, grande ducerem piaculum, si ideles diutius tanto fraudarentur thesauro. Quid enim, quod ad evapgelice historie enarrationem attinet, in Chrysostomo potissimum, deinde et in Origene, Basilio, aut Nazianzeno invenies, quod hie facillime et suecinctissime non proferat ? Et Chrysostomo quidem satis patet non eum fuisse opum, ut Evangeliorum aut actionum apostoli- earum, seu Paulinarum Epistolarum nudum nobis taderet intellectum. Alioqui enim tam vasta in piacos sacrae Scripture libros non reliquisset γο- Ἰπιρᾶ, sed plebis formandos mores suscepisse tuagis videtur : et idcirco locos ad plebem tractat eupmunes, et enarrationem homiliis distinguit. (uin et Theophylactus, quanquam is ad historie
B
C
dictionis illum affectasse venustatem : quodque rhetorice dixisse satis cupiat videri, et non soli littere enarrationi haerere. At noster hic auctor uni- cum hunchabuit scopum, ut evangelicam succincte cunctis aperiret historiam. Quod si ad mores quo- que corrigendos nonnihil exhortationis exoptes, id etiam breviter quidem ac rarius, sed felicissime tradit hic auctor. Quam apte, bone Deus, cum evangelistae plurimum dissidere videntur, ita dissi- dentia connectit loca, ut ab eodem plane illa vi- deantur esse dicta. Et huic quidem rei nullus, meo judicio, adeo utiliter ac serio hactenus invigilavit. In quo tamen, sicut neque in ceteris, nolim quis- quam meis fidem habeat verbis, nisi longe plura ia hoc lectitando, laude digna repererit, quam ego possim assequi enumerando.
Hoc itaque opus, ut tibi nuncuparem, amplissime presul, fecit inter innumeras tuas dotes, maxima humanitastua : quam preeter auditam famam longe lateque dispersam, non semel in te sum expertus : qua cum omnes eliam extreme fortune homines tum studiis potissimum deditos, benignissime semper amplecleris : ipsaque studia, ubicunque vel minima datur occasio, totis provehis viribus. Preeterea id magis aggredi sum ausus, quod cum tibi forte fortuna nos invisenti, primum hunc meum partum omnino adhuc informem demon strassem, una cum Grecoexemplari, nequaquam ut monstrum abhorruisti, sed veluti pulchellum pusio- nem avidedeosculabaris: mirabare non nullasquo- que occultas in eo dotes, non cujusvis oculis exposi- tas. Quod nisi ita contigisset, qua temeritata, ten- tassem, tam locupleti hae etiam in parte, viro, tan- tillum otferre munusculum : Munusculum, inquam: nam licet in se munus sit, fortassis non aspernan- dum, si tamen ad immensas ac pretiosissimas tuas opes conferatur, indignum censebitur, quod in tuothesauro, vel exiguum inveniatlocum.Siquidem ut hec interim sileam, qus dicit Apostolus in episcopo non oportere desiderari : nempe ut irreprehensibilis sit, tanquam Dei dispensator, vigilans super gregem, sobrius non priefractus non iracundus, sed modestus, hospitalis, aptus ad docendum, pius, temperans, tenax ejus qui secun- dum doctrinam est fidelis sermonis, ut potens sit eliam exhortari per doctrinam sanam, οί eontradicentes convincere, non vinolentus, non pereussor, non turpiter lucri avidus, sed requus ac justus a pugnis et ab avaritia alienus, qui domui su& bene presit. (Nam si quis, inquit, proprise domui preesse non novit, quomodo Ecclesiam Dei curabit ?) non in fide novitius, ne inflatus in judi- cium incidat diaboli : qui et bonum liabeat testi- monium ab extraneis. Ut hec, inquam, oinnia sileam qux nullus qui te propius noverit, in te desiderare poterit : quin pleraque etiam abundan- tius inveniet, quam exegerit Apostolus, cum pul- cherrimo quoque et fulgentissimo illo castitatis
39
PHAJEFATIO. 40
cingulo. Verum quis non admirabitur in viro A facillime, in quibus ego noctes atque dies desu-
tam preclaro genere orto, cui adeo semper arrise- rit ex omni parte fortuna, qus nihil quod suarum est partium ipsi unquam negasse videtur, tam variam, tamquereconditam eruditionem, judicium certissimum, ingenium tam acre, peneque divinum, memoriam adeo tenacem ? in quo preter exactam utriusque juris prudentiam, perfectam quoque trium linguarum peritiam quis non suspiciat? Nam in Greecis ac Latinis adhuc puer exercitatissimus erat: in Hebreis vero Deus bone quam feliciter versatus est, quam etiam erga suum praeceptorem liberalis. Qui his igitur comitibus ita ad sacras jam dudum accessit Litteras, ut neque naturalis philosophie, neque theologie, quam scholasti-
cam vocant, destitueretur peritia, quis ambigat p
ipsum mira prestiturum ? Itaque nullum in eis quantumvis a&bstrusum invenias locum, cujus, exa- ctissimam non possit ex tempore reddere rationem. Sed qui ego hec non credituris frustra denuntio ? de homine potissimum, qui nondum quintum et tricesimum attigit annum, in preclarissimo digni- tatum opumque splendore semper constituto, que non parum impedimenti studiis afferre solent. Spero eqvidem quod concredita sibi talenta nequa- quam in terram defodiet. Quanquam enim etiam nunc lucerna sit nonsubter modium, sed super candelabrum posita, omnibus qui in Ecclesie domo sunt, vite ac morum integritate, librorum- que editorum doctrina prelucens, ac ut probum prestet Christi ovium sibi concreditarum pasto- rem, plurimis iisque maxime arduis distringatur negotiis : dabit tamen propediem, si divinare licet majus adhuc sui specimen in lucem, quo perspi- cuum omnibus fiet, me hc assentandi gratia minime promulgasse, sed longe adhuc intra verita- tis limites calamum continuisse. Quod si his e Greco vertendis vacare voluisset, supervacue nobis maximus hic labor sumeretur. Scio enim nonnulla eum quasi per ludum sibi ipsi vertisse
C
dans, necdumomne id quod querebam me opinor assecutum. O utinam tales forent omnes episcopi ac dispensatores, quos Dominus constituit super familiam suam, ut dent illi cibum in tempore ! profecto felicius ageretur cum Christi ovibus, imo cum tota republica Christiana. Presulum namque etpastorum vitam ac mores grex universus imitatur. Quapropter omnibus in rebus, ornatissime presul, hoc aurium ornamentum ne fastidias, te per tuam orbi cognitam humanitatem etiam atque etiam obtestor. Nosti enim ipsi preceptum fuisse Mosi, ut ad tabernaculum ac sanctuarium constru- endum non modo aurum et argentum, purpuram etbyssum, lapidesonychinos ac gemmas acciperet: verum etiam viles inter cetera caprarum pilos. Scis et vidusre duo era minuta non modo fuisse Christo gratissima, sed omnibus quoque splendidis divitum muneribus ab eo preposita : et poculum aque frigide Christi nomine offerentem, nequa- quam premio frauda : lum. Siigitur munus hoc ad tuas domi repositas divitias conferas, profecto vilius erit abjectissimis caprarum pilis : cui nihilo- minus, sicut et illis, locus erit ad exteriora taber- naculi Domini asservanda. Si vero animum quo munusculum hoctue illustrissime offertur Celsi- tudini conspexeris, audeo asserere, auro et. argen- to, purpura et bysso, lapidibus onychinis ac gem- mis longe prestantius fore. Etenim si qua in re detur, ut propensi erga te mei animi facias peri- eulum nullam, subire recusavero sententiam, si me ullo modo te inveneris fefellisse. Ne ergo munus hoc in se consideres, nec ad universam tui musei supellectilem conferas: sed ad oflerentis animum, quo id verecunde porrigit, parumper oculos deflecte, ac munusculum hilarifronte susci- pe: ut dum heec non ingrata tibi fuisse deprehen- dero, majores ad hujusmodi studia vires assumam. Vale, presulum decus eximium. Lovanii annoa partu virgineo, 1545, sexto Idus Augusti.
Ejusdem admonitio de auctore horum Commentariorum ex editione (a) Lovantensi 1544, fol.
D OEcumenium, quem in cetera Novi Testamenti
Studioso Lectori.
Cum hos Commentarios ante aliquot menses (5) in lucem ederemus, studiose lector, nec certi quid- quam haberemus, quod de auctore divinaremus, aliorum magis, quam nostrum secuti judicium, prefati sumus, quibusdam videri auctorem esse
(a) Hanc editionem, quam beneficio Heynii, viri perillustris, ex bibliotheca universitatis Goettin- gensis accepi, recenset Hamberger, im tierten Theile der zuverlássigen Nachrichten von den vornehmsten Schrittstellern, pag. 82. 83. Av Anno 1543, sexto [dus Augusti, ut ex ejus prefatione intelligitur. — uu - (ο) Magnum esse discrimen acuminis, ordinis, consilii, greecitatisque inter Pseudo-Okcumenium et inter Euthymium, nemo in dubium vocabit, qui
brevi a nobis Latinum accipies. Quanquam (ut verum fatear) hujus phrasis ab illo non parum (c) mihi dissidere videbatur. Nunc vero eumdem nacti auctorem in Psalmos Davidicos, et in Cantica que (d) una cum Psalmis canit Ecclesia, jam
utrumque legerit, sed de OEcumenio quid sentirem, dicialibi. Cum Euthymionullo modo comparandus. Simillimus autem Euthymio est Pesudo-Theophy- lactus in Epistolas Paulinas.
(d) Ista cantica in plerisque codicibus τῶν 0’, junguntur Psalmis. Atque ita etiam reperi in duobus codicibus Mosquensibus Psalmorum cum interpretatione Euthymii, nimirum in cod. Bibl. SS. synodi num. 196 et 97.
41 3 PRAEFATIO. 42
secundo (e) typis excusum, certissino certius ausi À Et utrobique super eo. verbo, Pr«eibis ante faciem
sumus ferre judicium, horum Commentariorum auctorem esse Euthymium (f) Zigabonum. Neque enim ovum ovo fuit unquam adeo simile, quam bec (ο) phrasis illi. Videas in utroque gratam cum simili pietate brevitatem, succinctam Hebraismo- rum explanationem. Et quemadmodum ibi Psalte- rium, ita et hie singulorum evangelistarum enar- rationes simili ac pervenusta concludit (A) δοξολο- yia juncta παραινέσι. Adde (7?) quod inter ο5θ- tera enarrat et Marie acZacharie cantica, qua habet Lucas primo capite : quorum etin hocet in illo libro, verbis duntaxat pro varietate interpre- tum immutatis, eamdem videbis interpretationem.
(e) Ex hoc colligit Hambergerus, supra laudatus: B
Dass einige Exemplare, aller Wahrscheinlichkeit nach, das Jahr1343, auf dem Titel fuhren. Sed voca- bulum ercusum est ambiguum. Incertum enim, utrum ad Commentarios in Psalmos, an ad Com- mentarios in Evangelia sit referendum. Sed illud
uto. Etenim Montefalconius in Bibliotheca Cois- iniana, p. 58, memorat illorum Commentariorum, ex interpretatione Philippi Sauli, editionem Veronese in-fol. ann. 1530, et Lutet. in-8, ann. 1343. Priorem, si recle memini, vidi quondam in bibliotheca am- plissimi senatus Lipsiensis. Hanc, ut videtur, no- tat Hambergerüs, loco laudato quanquam hic pro Luteti2, scripsit Parisiis. Alterum argumentum est,
Domini parare vias ejus. Quee sint, inquit, vie ejus diximus tertio capite Evangelii secundum Mattheum, ubihabetur : Voz clamantis in deserto, parate víam Domini. Cum hec aliaque plurimaque cerlissima de hoc auctore indicia haberemus, maluimus in his que nondum distracta erant, : exemplaribus, studioso lectori id indicare, quam eum diutius suspensum tenere. Quare sicut illo- rum Commentariorum in Psalmos, auctorem nemo dubitat vere esse Euthymium Zigabonum, sic neque deinceps horum in Evangelia Commenta- riorum suspicetur quisquam alium esse auctorem. Vale. Anno 1344. Nonis Februarii.
quod in hac ipsa editione Euthymii, anni 1344, in Indice scribitur : « Liber hic neque Graece, neque Latineanteatypisunquam excususest.» Denique hic in fine hujus admonitionis legitur : « In his que nondum distracta erant, » etc. Est ergo hec, ut credo, editio princeps, mutato tantum Indice. Ita, pro Zigabenus.
g)ldipse etiam testari possum, cum codices Mosquenses Psalmorum tractaverim.
(h^) Sed hoc in pluribus Patrum Commentariis reperitur.
(i) His et similibus argumentis in primis efficitur, auctorem horum Commentariorum esse Euthy- mium.
EJUSDEM PR/EFATIO.
Candido Lectori.
Ne quid in hoc auctore evolvendo h:esites, eandide Lector, paucis de rebus te duximus pre- monendum. id igitur primum sit, quod in eo exemplari quod ad nostras manus pervenit, que- dam annotaliones interdum ponebantur (4) in marginibus : quas, cum nequaquam poenitendas censerem, nonfuit animus penitus abjicere, ne vel hoc commodo fraudareris. Verum ne hujus- modi adnotationibus margines replerentur, nec esset spatium ponendis sacre Scripture locis, quee passim ab auctore citantur, eas in relique Seripture ordinem redegimus, atque post ejus particule textus enarrationem ad quam poneban- tur, locavimus : certis tamenquibusdam (/) notulis, hinc quidem adnotationem ipsam, illinc vero locum cui respondeant designantibus. Alias autem, que duobus verbis capitum sententias demonstrabant, suis locis reliquimus. Quin et paucis in locis, ubi opere pretium visum est, nostras quoque adno- tatiunculas margini addidimus : presertim : cum littere dictio aliqua Hebraicam aut Chaldaicam
(4) Idem observavit Richardus Simonius in Eu- thymii codicibus Parisinis, et nos in utroque Mosquensi.
PatTROL. GR, CXXIX.
—
C habet originem, que loca auctor noster, ut qui
Grecus tantum esset, automnino preetermiserat, aut infelicitertractaverat. In primo statim cujusvis faciei initio nomen evangeliste, una cum capitis numero juxta Latinorum enumerationem posuimus : supra ipsos autem pagine versus, majusculis litteris, nu- merumcapilis juxta Grecorum supputationem quod eam solam auctor noster toto opere prosequatur.
Loca vero e Bibliiscitata, aut eaconcernentia, in margine adnotavimus ; numeris juxta Latinorum distinctionem capita designantibus, quod hec opi- nemur esse tibi notiora. Ubi autem locus quis- piam citatus, non fuerit in margine expressus, ad ejusdem voluminis locum antea citatum recurrito ; id enim deindustria omisimus, neidem caput
D ejusdem voluminis toties iteratis vicibus adnotare-
mus. Ignosces etiam pro tua humanitate, candide lector, quod vocesquasdam non vitaverimus, aqui- bus nostro hocfeliciori seculo abhorrent nonnulli ; veluti sunt, salvator, salvare, compati, compassio, incompassibilitas, dispensatio, dispensatorie ac si- miles: potissimum cum viderem doctissimos ac eloquentissimos christiane religionis proceres ab
(i) Nimirum signo crucis quod nos quoque imi- tati sumus.
43 ΡΗΑΕΑΤΙΟ. 44
his nequaquam abhorruisse, Tertullianum dico, À presens aut preteritum efferuntur, habeat in futu-
Lactantium, Cyprianum, Ilieronymum et Augus- tinum, qui etiam xni. De Trinit., cap 10, ita loqui- tur : « Nisi infirmitas esset, medicum necessarium non haberent, qui est hebraice Jesus, Grece Soter, nostra autem locutione Salvator : quod verbum Latina lingua non habebat, sed habere poterat, sicut habuit quando voluit. » Et merito h:ec dicit Augustinus. Quis enim dubitat, quin Cicero, si nos- tris fuisset temporibus, nostreque fidei recepisset dogmata, plurimis usus fuisset vocibus quibus non est usus : quanquam et ipso verbo Saleare usus est in L. Pisonem, et ejus voce passiva, II De natura deorum. Quintilianus quoque lib. xii, cap. 10, usus est eodem verbo; quod etiam adnotaverunt ante nos viri doctissimi. Quanquam recentiores ty pogra- phorum castigatores hec immutare ausi sint: sive id suo fecerint arbitrio, sive aliorum suasu, qui hec depravata fuisse asserebant, quod rara essent inventu. Egotamen vulgo me nonnihil accommo- dare debui. Quia vero locum quemvis ocurrentem idem auctor, nullo pretermisso ita explanat, ut quecunque circa eam materiam, aut idem evange- lista alio in loco, aut ceeteri recensent, pariter edis- serat, ad minimausque singuloruminterdum verba, ubi;vero sese postmodum eademres obtulerit, ad dic- tam interpretationem citato juxta Grecorum sup- putationem capite transmittat: idcirco prrestat ante- quam auctoris verba aggrediamur premitlere ordi- nem ac numerum singulorum capitum modo quo
apud Grecos distincta sunt, quem et nos una cum ᾳ
auctore in nostra versione servabimus. Deinde quia in Greco, in quod incidimus, exemplari, con- textus Evangelii non raro discrepat a Novorum Te- stamentorum editione, que passim Grecis excusa typis circumferuntur : quo ubi accidit, plerumque conforme est exemplar Grwci hujus auctoris edi- tioni Bibliorum, qus& dominus Franciscus Ximenez archiepiscopus olim Toletanus, ac S. R. E. cardina- lis, immensis sumptibus, laboribus ac vigiliis, ma- xima cum diligentia compluti curavit nostris tem- poribus variis linguis excudenda : accitis undique terrarum tum viris in linguarum cognitione doctis- simis, tum exemplaribus castigatissimis ac vetu- stissimis, vel ab ipsa Leonis X Bibliotheca, vel a Venetorum senatu transmissis, aut aliunde, nulla expensarum seu laborum habita ratione con- quisitis. Ne quis ergo Evangeliorum contextum nos temere immutasse existimet, loca discrepantia adnotavimus : quanquam frequenter res sit exigui momenti, que dissidium faciat. Ubi autem Com- plutense hoc citaverimus exemplar, Grecum in- telligimus contextum non Latinum nam in hoc nihil a Vulgata editione immutatum est. Porro in quibus dissideat Vulgata editio ab universis ἄγα- corum exemplaribus, ex aliorum tum versionibus tum adnotationibus, facile cuivis perspicuum erit. Preterea ne quis protinus Vulgatam, hac in parte damnet editionem, quod ea qua Greece per tempus
rum versa, sicut nonnulli frequenter fecisse viden- tur : animadvertendum est, evangelistas et apo- stolos, cum genere Hebrei essent, hac in re sicut etin aliis multis, Hebraicum secutos idioma, quo illi frequentissime pro presenti, quod proprium non habent, aut pro futuro, efferunt preteritum : utque in universum dicam, tempus unum pro alio Hebreei seepenumero collocant : quod etiam evange- lisue non raro fecerunt, nec solus Mattheus, qui patria scripsit lingua, hoc est Hebr:ea, sed et cea- teri, qui Grece scripserunt. Quedam ergo ex in- numeris locis seorsim recensuitnus, in quibus ma- nifeste presens, interdum etiam preteritum pro futuro locatum est : quorum et nos quaedam exi-
B gente sententia, per futurum vertimus : alibi quoque
id ex littere contextu aut ex ipsis Commentarlis planum erit: interdum vero ob auctoris nostri enarrationem immutare non lícuit. Est et alia pecu- liaris Hebreeorum phrasis, quam non raro emulan- tur evangeliste, qua pro epitheto sive nomine ad- jectivo, addunt genitivum substantivum, dicentes : Deus pacis, misericordie, justitie, ultionis, hocest, pacificus, misericors, justus, ulciscens : lex mortis, id est. mortifera ; filii inobedientia, inobedientes ; Judex iniquitatis, iniquus, mammona iniquitatis, ini- quum ; voz clamantis, clamans ; fortassis et merces fniquitatis, iniqua. Sic Judas dicilur filius perditio- nis, hoc est perditus, aliaque innumera. Id plerum- que immutare non licuit propter auctoris nostri scholia, que litteram per genitivum interpretantur: interdum quoque non libuit, quod apud omnes jam olim alia recepta esset sententia.
Ad hec solent Hebreei hano dictionem verbum aut sermo pro re vel facto ponere : quod in Veteri qui- dem Testamento frequentissimum est, ut cum dicitur o 39) : Non fuit verbum quod non ostenderit eis
zechias in domo sua, uhi tamen paulo inferius subsequitur : Non fuit res quam ostenderet eis in thesauris meis. Et alibi (Il Reg. 1) cum a&it David puero, quiex castris Israel se fugisse dicebat. Quod est verbum quod factum est ? indica mihi ; et innu- meris aliis in locis. Idem in Novo quoque Testa- mento passim (Marci 1, Luc 1, n, 1v) usu venit, ut cum leprosus curatus disseminasse dicitur Ser- monem. Et frequentissime apud Lucam ; Non erit impossibile Deo omneverbum. Videamus hocverbum quod factum est. — Quod est hoc verbum, quod cum auctoritate ac potestate imperat spiritibus ? Et alibi frequenter. Quam tamen Hebreorum phrasim au- ctor noster plerumque non videtur animadrertisse, sicut nec precedentem : quod Hebraice non calleret, sed tantum Greece. Atque ob id quoque citans quip- piam ex Veteri Testamento, semperjuxta Septuaginta profert Interpretes. Ceterum etsicunctis manifestum sit meinterpretem tantum agere, nihilque quod meum sit edere, sive illud approbandum sit, sive repro- bandum : ne quis tamen hunc auctorem minoris faciat, quod uno aut altero in loco a communi La-
ib -
PRAEFATIO.
46
tinorum theologorum opinione dissentire videatur, A que esse subsislens habet ex Patre simul εἰ Filio:
quemadmodum et alii Greci : nempe de die mensis quo Christus mysticam celebraverit Coenam, et de bonorum ac malorum retributione operum : utrum statim a cujusque morte fiat, an ad diem usque postremi judicii differatur,quemadmoduu olim sen- serunt Greeci. De Spiritu sanctoquoque quod a solo Patre proce.lat, etsiid nusquam dicat auctor noster, idem tamen cum cseteris Greecis sensisse videtur, cum semel atque ilerum dicat illum a Patre pro- cedere, nulla Filii facta mentione. Et quanquam preedictisin locis, marginali adnotatiuncula te pre- munierimus, candide lector : ob duo tamen illa posteriora tibi perpendendum est, quod auctor noster multis procul dubio annis tempora concilii Florentini precesserit: in quo Eugenius Ponti- fex iV, consentiente imperatore Constantinopoli- tano, et loca tenentibus patriarcharum, ceeterisque Ecclesiam Orientalem representantibus, anno Do- minice Incarnationis 1439, pridie Nonas Julii, sui pontificatus anno nono, litteras sancte dedit unio- nis, quibus predicti omnes sua nomina subscrip- serunt, hec inter cetera continentes. Convenientes Latini et Graci in hac. sacrosancta aecumenica synodo, magno studio invicem usi sunt, ut inter alia etiam articulus ille de divina Spiritus sancti processione, summa cum diligentia et assidua inquisitione discuteretur. Prolatís vero testimoniis ex divinis Scripturls,plurimisqueauctoritatibus sancto- rum doctorum Orientalium et Occidentalium : ali- quibus quidem ez Patre et Filio, quibusdam vero ez Patreper Filium procederedicentibus Spiritum san- ctum,et ad eamdemiintelligentiam aspicientibus om- nibus sub diversis vocabulis. Greci quidem asserue- runt quod id quod dicunt Spiritum sanctum ez Patre procedere, non hac mente proferrent, ul excludant Filium, sed quia eis videbalur, ut aiunt, Latinos asserere Spiritum sanctum ez Patre FYioque proce- dere, tanquam ez duobus principiis et duabus spira- tionibus, ideo abstinuerunt a dicendo quod Spiritus sanctus ez Patre procedat ex Filio: Latini vero affivemaverunt non se hac mente dicereSypiritum san- ctum ex Filio procedere, ut excludanl Patrem, quin sit fons ac principium totius Deitatis, Filii scilicet et Spiritus sancti, aut quod id quod Spiritus sanctus procedit ex Filio, Filius a Patre non habeat, sive quod duo ponant principia seu duas spirationes, sed ut unum tantum asserant esse principium unicamque spirationem Spiritus sancti, prout hactenus asserue- runt : et cum ez his omnibus unus οἱ idem eliciatur veritatis sensus, landem in infra scriptam sanctam Deo amabilem eodem sensu eademque mente unio- nem, unanimiter concordarunt οἱ consenserunt ; in nomine igitur sancla Trinitatis, Patris et Filii et Spiritus sancli, hoc sacro universali approbante Flo- rentino concilio definimus, ut hzc fidei veritas ab omnibus Christianis credatur et suscipiatur, sicque omnes profileantur : quod Spiritus sanctus ez Patre et Filio eternaliter est, et. essentiam. suam, suum-
B
et ez utroque eternaliter tanquam ab uno principio et unicaspiralione procedil. Declarantes quod id quod sanctidoctores et Patres dicunt,ez Patre per Filium procedere Spiritum sanctum, ad hanc intelligentiam tendit, ut per hoc significetur Filium quoque esse se- cundum Grzcos quidem causam, secundum Latinos vero principium subsistenti2 Spiritus sancti sicut et Patrem. Et quoniam omnia quz Patris sunt, ipse Pater unigenito Filiosuogignendo dedit, prater esse Patrem, hoc ipsum quod Spiritus sanctus procedit ez Filio, ipse Filius a Patre eternaliter habet, a quo aternaliter etiom genitus est. Definimus insuper ez- plicationem illorum verborum, Filioque, veritatis declarandz gratia et imminente Lunc necessitate, li- cite ac rationabiliter symbolo fuisse appositam. Et infra de operum retributione subjungit : Illorum- que animas quipost baptisma susceptum nullam om- nino peccati maculam incurrerunt, illas etiam quz post ceontractampeccati maculam, vel in suis corpo- ribus, vel eisdem exuta corporibus, in penis purga- torii, prout superius dictum est, sunt purgata, in celum moz recipi, el intueri clare ipsum Deum tri- num et unum siculiest, meritorum tamen diversitate alium alio perfectius. Illorum autem animas, qui in actuali mortali peccato vel solo originali decedunt, moz in infernum,panis tamen disparibus puniendas. Porro de prima illa diversitate diei quo Christus agnum paschalem ederit, et de eo quo pro nobis mortuus sit, longa semper fuit inter Grecos et La- tinos contentio, dicentibus Grecisipsum decimater- tia luna agnum edisse paschalem, passum vero decimaquarta, ut veritas responderet figur: : et propter illud Joannis (Joan. xvin, 29) : Et ipsi non introierunt in praetorium, ne contaminarentur, sed ut ederent Pascha. Acillud (Joan. xix. 14) ; Eratau- tem Parasceve pascha ;et: Ibi ergo propter Para- sceven Judzorum, quia prope eral monumentum, posuerunt Jesum. Siquidem illa Parasceve nihil aliuderat, quam dies preparationis, quo se prepa- rabant Judei ad edendum agnum paschalem. La- tini vero asserunt eum decimaquarta luna agnum quidem edisse paschalem, sicut et ceteros Judeeos: quia ut habet etiam Grecus Chrysostomus, ad morlem usque semper servavit legem : passum vero aiunt decimaquinta luna, propter alios tres evangelistas (Matth. xxvi; Marc. xiv; , Luc. xxn.) qui astruunt fuisse primum diem azymorum, quo Christus postremam cenam cum discipulis celebra- vit. Et hi autem et illi repugnantem Scripturam obtorto collotraherequodammodo videntur ad suum sensum. Quapropter oper: pretium facturus videor, si intui gratiam, benevole lector, hoc loco dilucide adnotavero, que varia lectione magnisque sudori- bus hac de rein compendium redegi. Primum ita- que notandum est, quod naturalis dies apud He- breos incipit ab occasu solis, et desinit in ejusdem occasum diei sequentis, juxta illud (Gen. 1) : Fac- tum est vespere et mane dies unus. Mensis vero 8
4A PRAEFATIO. 18
conjunctione media luminarium; et durattriginta À quz dieSabbatifacere nonlicuisset, septies cireum-
diebus, duodecim horis, οἱ duabus tertiis unius ho- re cum tribus minutis, que supputatio invariabi- liter conformis est cum Ptolemieoaliisque astrono- mis secundum medium cursumlunee. Annus autem exordium sumit a Neomenia sive solis ac lung coi- tione proxima &quinoctio vernali, secundum me- dium cursum solis et lune (Levit. xxiu ; Num. xx viii et xxix). l'reeterea omnia festa Hebraeorum, qui& ἃ Mosaica lege habentur, preter Sabbatum, suam numerationem ac variationem per diversos hebdomade dies, sumunt a primo die predicte Neomenis, aquo juxta legem omnia sua festa nu- merant Hebrei: puta decimo quinto die ejusdem primi mensis festumerat azymorum, et pridie ejus
eundo altare cum palmarum frondibus, in memo- riam caple Jericho prim:e civitatis, quam in terra promissionis filii Israel hujusinodi septenaria cir- cuilione ceperant, in hoc preeterea die lectio quo- queilla Psalmiste (Psal. cxvu), publice decantaba- tur: Obsecro, Domine, salva, quzso : obsecro, Domine prospere age : benedictus qui venit in nomine Do- mini. Nam et hanc constitutionem scimus quoque in usu fuisse lsraelitis, cum adhuc in captivitate essent Babvlonica. Siquidem ex Thargum Esther eolligimusquod eodiesecabant frondes palmarum, atque decerpebant citrea poma, abscindebant ros- marinum, et faciebant sibi N3yw wn hosana: le- gebantque in libris suis et orabant, leetabantur οἱ
diei, id est decima quarta luna ad vesperam, ede- p hilares erant in Nzyv"n hosana, saltabant et ex-
batur agnus paschalis. À festo autem Azymorum transactisseptem hebdomadis, sequenti die, nempe quinquagesimo, festum erat Primitivorum sive Pen- tecostes. Post sex vero menses lunares ab eadem prima Neomenia,id esl post centum septuaginta sep- tem dies; sequenti die erat festum Tubarum, nempe in Neomenia, prorima equinoctio autum- nali. Decimo inde die festum Expiationis celeber- rimum. Decimo quinto ejusdem mensis die, festum Scenopegis sive Tabernaculorum. Et ab hoc festo, die octavo, id est post septem ejusdem festi dies, occurrebat ultimumeorum festum,nempe coetus vel collecte sive retentionis : quod solum designabat fidelium in sancta Ecclesia congregationem ac re- tentionem sive perseverantiam, quod factum est post veteris legis finitas figuras ac ceremonias. Deinde animadvertendum est quod quando juxta vernale &quinoctium,conjunctioluminarium secun- dum medium cursum occurrebat post decimam oc- tavam diei horam, quia jam peracte erant plus quam tresquarte partes diei,et declinabat magis ad diem sequentem, ideo servabatur quoque die se- quenti,etabhocnumerabantur omnia predicta festa.
Preterea si dicta prima Neomenia occurrebat secundo, quarto, vel sexto hebdomade die ser- vanda, rejiciebatur in diem sequentem. Nam si se- cundo hebdomade die fuisset servata, tuncfestum Expiationis, quod erat celeberrimum, occurrisset diesexto celebrandum : quodsisexto die servaretur dicta prima Neomenia sive primusannieorum dies, | tunc dictum Expiationis festum die primo, quem nos vocamus Dominicum, occurrisset ab eis cele- brandum: quorum utrumque admodum grave cen- sebatur et valdeonerosum toti populo, eo quod duo- bus continuis diebus naturalibus, nempe festo Εχ. piationis et Sabbato, nullo modo liceret parare ci- bos, aut sepelire mortuos: corpora autem mortua, aut cocta olera non possent in tertium servari diem, preesertim in calidis regionibus. Quodsi sexto die servaretur predicta Neomenia sive primumno- vilunium, tunc septimus dies festi Scenopegiee sive Tabernaculorum occurrissetdie Sabbati. In hoc an- tem septimo die multa letitie signa ostendebant,
siliebant sicut heedi. Unde videre licet ut hoc quo- que docendi gratia addamus vocabulum Hebreum «2 πώ hosana vulgi more apud Hebreos etiam ante Christum natum fuisse corruptum aut illos usurpasse ipsum more Chaldaico, et deinde abusos fuisse pro solemnitate Palmarum, in qua cum ramis ceremoniee fiebant. Et ita nato postmo- dum Christo, cum vellet populus eum honorare, et cum triumpho Hierosolyma deducere, igno- rantes compleverunt prophetiam Davidicam, oc- casione sumpta ex surculis ab olivis decerptis et in viam stratis, clamantes Hosana, id quod clamare consueverant in solemnitate Ramo- rum. His itaque premissis animadvertendum est,
c duod anno quo passus est Christus occurrit
prima Neomenia, sive conjunctio luminarium pro- xima &quinoctio vernali secundum medium cursum solis etlune juxta veram et exactam supputationem peritissimorum Hebreorum,diequinto hebdomade post decimam nonam diei horam, cum aliquot mi- nutis : et ita juxta preedicta erat sequenti die ser- vanda. Sed quia, sexto die, ut dictumest, nunquam servabatur, idcirco Judei eo anno servabant pri- mum illud novilunium die Sabbati: et ita decimus quintus diesejusdem mensis, quo occurrebatfestum Azymorum, juxla Judeorum observantiam etiam erat dies Sabbati: ideoque propter duorum festo- rum concursum, de illo dicit Joannes (Joan. xix); quod erat magnus dies ille Sabbati, ut etiam ad ea verbahabetauctornoster. Christus vero servavitqui- D dem Neomeniam sexto hebdomade die: cum enim post decimam nonam horam occurrisset quinti diei, rationabiliter utdictum est, magis pertinere videba- tur ad diem sequentem. Verum a sexto die ad Sab- batum cum Judeis transferre noluit. Nam hoc pro- pter festa septimo mense futura faciebant Judei, ut predictum est; Christus autem noverat, quod per suam Passionem que instabat, cessaret obliga- tio sequentium illorum festorum, sicut et cetera legis ceremonialia. Propter hoc itaque, etiam quia sequenti die moriturus erat Christus, typicum qui- dem agnum vera et legitima decima quarta luna, quz fuitdie quinto, comedit; quarta decima vero
49 PRAEFATIO. 50
luna juxta veterem Hebreorum numerationem etiam Α rent Exod. xu), et non fermentatum panem et tamen
legitima, in cujus vespera Judei typicum agnum erant immolaturi, ipse verus Àgnus fuitimmolatus: el ita veritas respondit figure. Horum autem cau- sam, ut verisimile est, solum indicaverat patrifa- milias in cujus sedibus pascha edebat, et ipsis duo- decim discipulis, quorum (Luc. xxii) Petrus et Joan- nes ex jussu Christi necessaria paraverant, nempe lactucas agresteset baculos: nam agnusipse decimo die mensis parabatur : panes quoque azymi, ut verisimile est (Exod. χιι) aliquotante diebus, juxta familiarum magnitudinem parati erant ; itaque nul- lusex hoc passusestoffendiculum,nequeob id coram judice potuit accusari.
Quin et Tertullianus Latinus auctor proximus
apostolorum temporibus, de die Passionis Christi B
iia loquitur in Apologetico adversus Judcoos. «Quee. Passio intra tempora septuaginta hebdoma- darum perfecta est, sub Tiberio Cesare, coss. Rubellio Gemino et Rufo Gemino, mense Martio, temporibus Pasche, die octavo Kalendarum Apri- lium, die primo Azymorum, quo agnum ut occide- rent ad vesperam, a Mose fuerat preceptum. Neque enim ob id dici potest primo die Azymo- rum mortuus, juxta preedicta Tertulliani verba, quod ea nocte captus fuerit. Siquidem omnium testimonio in cruce et non in comprehensione fuit nostra redemptio. Et procul dubio divina id actum est Providentia, quod eo anno duplex decima quarta luna occurrebat, ut diversis respectibus, et
hinc veri agni immolatio typico re»ponderet, et (
illinc Christus ad finem usque vitz legem servaret, uthabet etiam Greeus Chrysostomus, ac typicum agnum vera et legitima decima quarta luna ederet, sicut eum edisse dicit Hieronymus. Et de hac deci- ma quarta luna, juxta Christi numerationem ]o- quuntur indubie Mattheus, Marcus et Lucas, cum aiunt fuisse primum diem Azyrmnorum. Nam cum hi tres evangeliste magnam facerent hujus cene mentionem, et consecrationis Eucharistis, ostende- runt Christum etiam in hoc legem observasse, nempe juxta veram ipsius supputationem ut pre- diximus (Joan . xi). Joannes vero qui de ccena, tan- quam ab aliis latius tractata, unico verbo absolvit dicendo : Cena facta,aliam juxta veterem Judeeo- rum observantiam decimam quartam]lunam consi- deravit ; ad exeludendum errorem, qui nonnullis oriri potuisset ex aliis evangelistis, nempe quod veritas non responderet figure in veri agni immo- latione. Et ideo dieit (Joan. xix, 14) quod die quo mortuus est Christus erat parasceve Pasche, et quod non introierunt in pretorium ne contamina- rentur, sed ut ederent pascha : ubi dictio Pascha nequaquam pro azymis capi potest, ut quidam vo- lunt, tum quod nusquam alibi ita capiatur in Scri- pturis, tum quod ad edenda azyina nusquam dica- tur requiri ; neque verisimile sit esse necesse, ut mun- di sint, cum pcena mortis intentata, septem integris diebus naturalibus preciperetur eis utl azyma ede
illam immunditiam levissimas obcausas contrahe- bant.
Quod autem aiunt nonnulli, Judeos preceden- ti die oceupatos circa capiendum Christum, ne- glexisse agnum edere paschalem, et quod idcirco nocte sequenti illum essent ecomesturi, non fit veri- simile. Siquidem etiam illi qui legitimo tenebantur impedimento decimo quarto die primi mensis, non poterant sequenti die pro libito agnum edere pas- chalém, sed sequentis mensis die similiter decimo quarto ad vesperam, ut habetur Numeri x. Itaque die Passionis Christi cum nondum inchoata esset so- lemnitas Paschalis aut. Azymorum, juxta veterem Judaxorum observantiam, licebat eis usque ad solis occasum judicialia exercere, accusare, testes adhi- bere et examinare, sententiam ferre, Simonem co- gere ut crucem tolleret, sepelire, aromata prepa- rare, aliaque plurima agere, que Judei nequaquam fecissent, si decimam quintam lunam et ita festum Pasche et Azymorum eo die celebrassent, cum facta sua perlegem Mosaicam justificare niterentur dicentes : Nos legem habemus, etc., et maxime Jo- seph ab Arimathea vir bonus ac justus et Nicode- mus quiDominum sepelierunt, qui propter Parasce- ven Judeorum, quia prope eratmonumentum, ibi posuerunt Jesum, ait Joannes decimo capite. Circa que verba habet Augustinus : «Acceleratam vult intelligi sepulturam, ne advesperasceret, cum jam aliquid talenon liceret propter parasceven quam ca- nam puram Judei Latine usitatius apud nos vocant. Neque enim authi, aut pis 1169 mulieres adhuc co- gnoverantcessarein Christi mortelegalia.Demum,ut epilogo concludamus, Christus suum Pascha juxta legis Mosaice tenorem celebravit, Judei autem die sequenti juxta Patrum traditiones ; quippe qui lega- le preceptum de Pasche observatione hac sua tra- ditione corruperunt, quam refert historiographus eorum Sedar Olam ; cujus traditionis, relictis com- pendii gratia Hebraicis hec sunt verba : Sic statuo- runt magistri nostri judices Sanhedrin magni no- minis in seculo. In domo sanctuarii secunda cum exstructa esset et consummata,tunc apparuit solium igneum perfectissimum, super quod sedebat Rex mundi sublimis valde stans inter po:;ticum : et ac- ceperunt coronam, appenderuntque sigillum recon- ditum, et sanxerunt, ordinaveruntque statutum per- petuum : et traditum est in manu Rabbi Eliezer, qui reliquis omnibus major erat : et is ordinavit diem sortium non observari secundo, quarto, septimo hebdomada die: neque Pascha secundo, quarto sexto : neque diem Retenlionis tertio quinto, septimo : neque principium anni secundo, quarto, sexto : neque diem Ex piationis primo, tertio, sextoin eternum. Hec, si cui placeat, latius videre poterit in Paulo Burgensi super Mattheum, cap. 26, οἱ in libro quem edidit Paulus Midelbur- gensis episcopus Sempronianus de celebratione Pasch.
51 PFUEFATIO. 02
Nihilergo corum quienoster habet uctor tibi no- A niri curaveris antidotis. Lege ilaque secure, quee cumento esse poterit, pie lector, si his te premu- — non sine maximo fructu leges.
EJUSDEM.
Loca quedam in quibus nostrum exemplar alio modo habel quam ea quc& vulgo circumferuntur Greca exemplaria.
Ex Matthoo. Nobiscum faciunt et exemplar Complutense et vul- Matth. 2, 11 (a). Et intrantes domum (viderunt) gata editio. Similiter infra (v. 31.) in dictione puerum. Habet enim εἶδον non εὗρον invenerunt. —Bethsaida, non Bethsaidan. Facit nobiscum exemplar Complutense. 12, 8. Dominus est Sabbati Filius hominis. Non 3, 41. Ipse autem baplizabit vos in Spiritu B enim additur καὶ et. Sic et Complutense exem- sancto. Non addit χαὶ rvptetigni.Concordatetiam plar. Complutensis editio. 13, 95. Majus est (omnibus) oleribus, sive maxi- 6, 18. Ne videaris hominibus jejunare, etc. Post mum inter omnia olera. Additur enim πάντων om- verba illa : Reddet tibi, non additur, iv τω φα- nium. Et ita habet et Vulgata editio et exemplar νερῷ, in propatulo. Habet conformiter et exemplar — Complutense.
Complutense, et Vulgata editio. Quanquam et in 14, 34. (Gennezaret) semper habet in fine- tenue, nostro et in Complutensi exemplari antea sit addi- οἱ duplex v, Chananeea vero capite sequenti, (v. tum.cum de eleemosyna fleret sermo. 22.) et alias sepius, semper habet in initio x as-
1, 12. (Ita) enim est lex et prophete. Siquidem . peratum. Facit in utroque nobiscum exemplar habet οὕτως, lta vel sic, non οὗτος, hic. Pari modo — Complutense. legit Complut. exemplar. 16, 20. Tunc precepit discipulis suis, ut nemini 1, 14 (Quam) angusta est porta et stricta via dicerent, quod ipse esset Christus. Non additur no- que ducit ad vitam. Habet enim τὶ, non ὅτι, quod men Ἰησοῦς. Et ita liquet Origenem (c) legisse in vel quoniam. Pari modo legunt et Complutense suis homiliis. exemplar et editio vulgata. C 18, 8. Abscinde (ea). Habet enim αὐτὰ pluraliter, 8, 11. Multi ab oriente et occidente venient et ΠΟΠ αὐτὸν singulariter. Concordat etiam exemplar accumbent (in sinibus) Abraham. Habet enim ἐν Complut.
τοῖς χόλποις, in sinibus, non µετά cum. Nobiscum 48, 19. Rursum (amen) dico vobis, quod si duo legisse (A) Chrysostomum manifestum estex homi- — ex vobis, etc. Nam additur «pà» etiam in Complut. lia ipsius 27, super Mattheum. exemplari.
8, 15. Surrexit et ministrabat (ei) Nam habet αὐ-ᾧ 18, 29. Procidens ergo (servus) ad pedes ejus.
singulariter, non αὐτοῖς eis. Nobiscum facit Com- Habet enim (d) δοῦλος, non σύνδουλος αὐτοῦ conser- plutense exemplar, et Vulgata editio in quibusdam — vus ejus, quanquam vere conservus erat. Et infra,
veteribus exemplaribus. eodem versu, Et solvam tibi : non additur πάντα 10, 4. Accersitis 12 discipulis suis, dedit eis po- — omnia. Et in hoc posteriore concordat nobiscum
testatem (adversus) spiritus immundos. Nec in exemplar Complut. '
nostro nec in Complutensi exemplari exprimitur 21, 1. Et similiter Luc. 19, 29. Bethsphage, scri-
preposito χατὰ adversus. Et ita quoque legisse vi- bitur (e) interposito c. Concordat ubique exemplar. detur qui vulgarem dedit editionem : aitenim : De- Complut. dit eis potestatem spirituum immundorum, Addi- p ?1, T. Et (sedit super ea) videlicet vestimenta. dimus tamen, exigente id sententia. Habet enim singulariter ἐκάθισεν sedit, et αὐτῶν 10, 3. Jacobus Alphei fllius et (Lebeus). Nam ha- pluraliter. Eodem modo exemplar Complut. quoad bet ubique λεθαῖος simplici B. Et ita semper habet sensum, licet verbum Mhaheat compositum ἐπ vulgata editio. εχάθισεν (f), non autem ut alia exemplaria ἐπεκάθι- 14, 16. Similis est pueris sedentibus in (foro) σαν ἑπάνω (g) αὐτὸς collocarunt super illam, puta Habet enim ἀγορᾷ singulariter, non ἀγοραῖς foris. — asinam.
eld Loca quatuor evangelistarum ab HHenlenio c). Tom. III, p. 532. A.
nus definite notata in usum lectorum accuratius d) Σύνδονλος habet uterque meus Euthymii. indicavi. e) Scribis scilicet Grecis notum erat σφαγὺ.
(6) Chrysost. t. VII, p. 209, C. εἰς τοὺς χόλπους. f) ἐπεκάθισεν uterque mens. Idem ibid. p. 315 µετά. Et p. 361, D. εἰς τοὺς g) Αὐτῆς Erasmus imporlavit contra codices.
χόλπους. Per incogitantiam hec finxit Chrysosto- Secunda tamen ejus editio recte habet ἐπεχάθισεν mus ex Luc. 16, 23, ut ex primo Chrysostomi loco ἐπάνω αὐτῶν, intelligitur.
$3 ΡΗΑΙΕΑΤΙΟ. 54 21, 14. Et accesserunt ad eum claudi et ceci. A vigilaremecum ? Et hec distinctio magis quadrat :
Nam hoc ordine legit exemplar etiam Complutense : non ut alia exemplaria diverso ordine, caeci εἰ claudi.
33, 4. Ecce prandium meum (paratum est).Siqui- dem habet ἠτοίμασται tertia persona passiva non ἱτοίμασα paravi.
32, 35, Et interrogavit eum unus ex eis legis doc- tor tentauos eum. Non enim additur τὶς (4) quis- piam, ante Tentans. Faciunt nobiscum et exemplar Complutense et Vulgata editio.
33, 7. Et vocari ab hominibus (Rabbi Rabbi) ge- minata (7) dictione. Nec est ῥαόδεί per dipthongum sed ῥαέδέ. Facit per omnia nobiscum editio Com- plutensis.
$3, 13, 14. V& vobis Scribe et Pharisei hy- pocritee, quia devoratis domos viduarum. Et post hane deplorationem, sequitur illa, qua dicit : Vee vobis Scriba et Pharissi hypocrite, quia clauditis regnum colorum. Hoc etiam ordine legit exemplar Complutense.
26. 45. Quisnam est fidelis servus el prudens, quem praefecit Dominus (suus). Additur enim «»- τοῦ (k). Similiter infra (v. 49) : Et coeperit percu- tere conservos (suos). Siquidem hoc etiam in loco addebatur αὐτοῦ. Faciunt nobiscum in priori qui- dem exemplar Complutense ; in posteriori vero, edi- tio Vulgata.
25, 2. Quinque autem ex eis erant prudentes et quinque fatus. Hoc ordine qui naturalior est, el juxta precepta rhetorices, habet etiam editio Com- plutensis. Et similiter infra (v. &) ; Prudentes vero acceperunt oleum in vasissuis cum lampadibus (suis.) Addit etiam nobiscum predicta editio αὐτῶν suis.
96, 18. Ite in civitatem ad quemdam, et dicite ei : Tempus meum prope est. Non habeto ὁιὸάσκα- Aog λέγει, Magister dicit; neque ullam facit ejus mentionem in Comuentariis. Habet tamen illud in Marco et Luca, sicut et cetera exemplaria. Et quia hoc eliam loco id habet editio Complu- tensis; vereor ne id (ἱ) librarii vitio sit omis- sum.
36, 40. Et ait Petro : Sic? Non potuistisuna hora
(h^) Erasmus scilicet post νοµιχός habet τις.
(i) Erasmus enim in gratiam Latine Vulgate se- [)
mel omisi! ραθθί, ῥαθθεί, per ει, in plerisque locis apud Theophylactum etiam legitur.
(k) Erasmus nimirum omittit αὐτοῦ in editione secunda et tertia qux» nunc ad manus erant sole. Omissum ab Erasmo «2-7» et Millii et Wetstenii la- tuit dihgentiam.
({) Recte judical Hentenius. Habet enim uter- que meus.
(mn: Forte hypostigmen. Graece est. ὑποστιγμῆν.
(n) Utroque loco terque meus omiltunt ista verba Euthymio videtur hoc loco imposuisse Chry- sast. t. VII. p. 825 e, qui hec silentio preterinit- üt ac Lueaim pro Matthieo explicat. Habent hec rotices meliores omnes alique eliam Origenes, t. IV. p. 298 E.
(ο) Latinorum alli v»» nunc, alii ov» ergo intule-
alioqui enim nihil est quod soli Petro locutus sit. Exemplar etiam Complutense addit (m) hypostigma post dictionem οὕτως sic.
27, 49. Descendat nunc de cruce et credemus (in eum). Neque enim simpliciter habet αὐτῷ ei, sed ἐπ᾽ αὐτῷ. Pari modo legit et exemplar Com- plutense.
27, 54. Centurio autem et qui cum eo erant ser- vantes Jesum, cum vidissent que fiebant, etc. Nihil hic dicitur de terree motu : neque enim addebatur τὸν νεισμὸν xxi, terremotum, et. Nec tamen (n) id librarii vitio omissum videtur: nam Joannis, cap. vin, v. 98, super eo verbo: Cum erxaltaveritis Filium hominis, etc. Hec verba in eumdem citat
B modum.
28, 19. Euntes, docete omnes gentes. Non addi- tur (0) o2» ergo, post dictionem euntes. Pari quo- que modo legit exemplar Complutense.
Ez Marco.
1, 16. Vidit Simonem et Andream fratrem ipsius (Simonis.) Additur namque τοῦ Σέµωνος, etiam in exemplari Complutensi.
1, 33. Abiit in desertum locum. 1n nostro exem- plari non exprimebatur nomen Ἰησοῦς. Facit au- tem nobiscum hoc in loco vulgata editio.
3, 34. Cumque circumspexisset in circuitu cir- cum sedentes. Non addit (p) µαθητάς discipulos, et ita generalius loquitur. Faciunt nobiscum et exem-
c plar Complutense et Vulgata editio.
4, 294. Num lucerna (venit) ut subter modium ponatur ? Nam habet ἔρχεται non (g) καίεται ac- cenditur. Et hic quoque nobiscum faciunt et ex- emplar Complutense et Vulgata edilio.
5, 11. Erat autem ibi juxta (montem) grex ma- gnus porcorum. Siquidem habet πρὸς τῷ ope, non pluraliter τά 6p» montes. Similiter et hic pari modo legunt due predicte editiones.
6, 18. Non licet. tibi habere uxorem (Philippi) fratris tui ; additur enim Φίλιππου.
6, 32. Et (egressi sunt), navigio in desertum lo- cum, Siquidem M habet pluralier ἀπῆλθο», non ἀπῆλθε», abiit. Hic etiam concordant exemplar
runt. Utrumque recte omittunt Tertullianus, Ire- neus, Cyprianus, ut notat Sabatierius ad huno locum. Ex codicibus omnibus, quos egoexaminavi, habet solus Mosquensis e. vocabulum οὖν, qui est cum commentario et catena. Interpres ergo aliquis hic denuo incipiebat interpretationem. Ergo vinci- ende orationis causa addebat ov. Pro eo alii lege- TuuL νῦν.
(p) Erasmus nempe ineditionesecunda etc., post περὶ αὐτόν habet µαθητάς.
(4) Scilicet in nonnullis codicibus Latinis legi- tur accenditur, Pro venit. Hic fraus interpolatorum elucet. Nam alii id reddiderunt καίεται, alii, in his Codex Cantabrigiensis, omnium infimus, ἅπτε- ται Audacter nunc ita de cod. Cantabr, seu Wet- stenii C. loqui possum. Mox enim in lucem istud monstrum protrahetur.
95
PFUEFATIO.
Complutense et Vulgata editio, quod etiam magis A est nihil habet. Nec librarii (f) incuria omissum
quadrat cum precedentibus et sequentibus.
6, 37. Egressi(ememus) ducentis denariis panes. Siquidem ἀοράσομεν habet indicandi modo, et non &yop&acpt» emamus, per subjunctivum.
6, 44. Erantautem qui manducaverant (ipsos pa- nes) Additur enim τοὺς ἄρτους. Facit nobiscum exemplar Complutense.
7, 26. Eratautem mulier Greca (SyraPhonicissa) genere ; non Greca Syrophoenissa per compositio- nem. Pari modo legit et Complutense exem- plar.
9, 6. Nom enim sciebat (quid dicturus esset). Habet enim λαλήσει, per indicativum, et non λαλήση, per subjunctivum. Facit nobiscum Com- plut. editio ; nec eamdem est utrobique sententia, ut patte ex hujus dicti interpretatione Matth. xvi, 4.
10, 43. Sed quicunque voluerit fieri magnus in- ter vos. Non enim additur ὑμῶν post quicunque. Faciunt nobiscum exemplar Complut. et Vul. edi- tio. Id autem non rectum est, quod neque in fine dictorum verborum habet Vulgata editio : Inter vos, aut, In vobis.
11, 32. At (dicamus) Ab hominibus : ut subau- diatur, non. Neque enim additur ἑάν sí, ut possit legi : Atsi dixerimus. Neque adeo commode potest aptari sequentibus. Facit nobiscum exemplar Com- plut.
12, 29. Audi Israel Dominus Deus (vester) Do-
minus unus est. Siquidem non habet ἡμῶν noster, C
sed ὑμῶν vester. Et infra vers. 30, non habet, καὶ ἐξ ὅλος τῆς ἰσχύος σου Et ex tota virtute tua, quod tamen librarii (r) vitio faetum arbitror, ut in illo loco adnotavimus. Item infra. v. 31. Et secun- dum simile est (ili) Nam habet αὐτῆ, non «jt» hoc ; ut legi possit : Et secundum simile hoc est. Nobiscum legisse videtur, qui Vulgatam dedit editionem.
12, 36. Ipse enim David dixit per Spiritum san- etum : (Dicit) Dominus Domino meo, non (s) εἶπεν dixit. Et in scholiis facit etiam hujus mentionem : et ila habel exemplar Complut.
14, 32. Sedete hic dum orabo. Non enim habet ἀπελθὼν digressus ante Orabo. Concordant nobis- cum et Complutense exemplar et Vulgata edi- tio. 15, 28. Loco ejus, quod alii legunt : Et impleta est Scriptura que dicit : Et cum iniquis reputatus
(r) Recte monuit. Servat enim ista uterque meus. (s) Nimirum pro secundo hujus versus εἶπεν ha- "y EL.
(() Abest in utroque meo. Ad Matth. xxvi, 38, laudat quidem Euthymius hac, sed ex l-aia. Eo tamen in interpretatione Marci lectores remittit. lx Lectionariis hanc corruptionem orlam esse docui qua hec in altera lectione omittunt, cum tamen in altera habeant.
(t) Hune defectum apud solum Euthymium ani-
arbitror ; alioqui citasset utique in scholiis ubi id Scriptura dicat, quemadmodum in similibus facere solet. Nescio an a studioso quopiam prophetam ci- tante id primum margini sit additum, deinde tem- pore procedente, littere sit admistum.
45. 29. (Vah) qui destruis templum Dei. Habet namque οὐά, non οὐαί, ο. Faciunt nobiscum Complutense exemplar, Vulgataque editio.
16, 11. Loco ejus, quod in aliis Latinis editio- nibus ex Grecis dicitur : Et illi audito quod vive- ret et visus esset ab ea, non crediderunt : nihil habet (v) nostrum exemplar. Nec mirum, si hoc quispiam addiderit, cum totum hoc de Resurrec- tione caput adjectitium esse plerique Grecorum asserant, ut habet noster auctor : idemque inter Latinos divus Hieronymusin Epistolis refert pleros- que dicere. Et pretercea secundo adversus Pela- gianos hocaitdeexprobrata incredulitate cordisque duritie.
Er Luca.
2,33. Eterant Joseph et mater ejus admiran- tes, etc. Non habet enim ó πατήρ, sed 9 'Iocág. Facit nobiscum Complut. exemplar, imo et Vul- gata editio, saltem in veteribus quibusdam exem- plaribus. Similiter infra, vers. 43: Et non co- gnovit Joseph, et mater ejus, assenliente etiam hic Complutensi exemplari cum alii habeant: Καὶ οὐκ ἔγνωσαν οἱ γονεῖς αὐτοῦ, Et non cognoverunt pa- rentes ejus.
3, 33. Et ipse Jesus erat ferme annorum triginta incedens. Non incipiens. Habet namque ἑἐρχόμενος (4) Non ἀρχόμενος, quod etiam manifestum est ex auctoris scholiis.
Ibid. Qui fuit Eli. notandum in nostro exem- plari ze lenem habere spiritum. Preterea et 1)i«;, quotiescunque apud evangelistas legitur. Id- que conformius est lingue Hebraice in qua Elias ab Aleph littera sumit exordium ; hoc autem ele- mentum, ut communiter dicitur, nullam secum trahit aspirationem. Quanquam ut verum fatear, neque Elias, sed Eliiahu scribendum esset, si recte Hebreos velimus imitari : sicut et Jesahiahu aut Iesaeiahu non Esaias aut Hesaias sive Isaias.
3, 24. Qui fuit (Matthan) non Mathat, ut ex com- munibus habetur Grecis exemplaribus. In plerisque etiam hujus genealogi& nominibus, et similiter ejus, quam describit Matthaeus, variaturapud auc- torem nostrum orthographia & lectione commu-
madverti. Neque Birchius, novissimus editor. hunc defectum ex codice notavit. Alteretiam, vir diligen- tissimus, nullumhic ex codd. Vindobonensibus de- fectum notavit. Imo contra ex codd. indicavit zzi- στησαν pro viliosa unius codicis lectione zmiez7- καν. Aliquid humani passusest autipse Euthymius, aul scriba ejus.
(4) Hoc est vitium manifestum scribe. Neuter meorum ita habet. Interpretatio illus loci est eliam pro ἀοχόμενος. Nam ἔρχομαι non construitur cum genitivo.
51 PRAEFATIO. 58
nium Graecorum exemplarium, frequenter quoqueet Α fuit Melchi, qui fuit Addi, qui fuit Cosam, qui fuit
ἃ Germana Hebrreorum lectione. Quapropter pri- mum eratanimus horum orthographiam nominum ad verum Hebreeorum fontem reducere : postmo- dum vero rem propius inspectanti, et quod heec non ab Hebreeis, sed a Grecis traducerem perpendenti, satius visum est non adeo multo in littera Evangelii immutare, ne quid interdum hereret lector, incer- tus de quo fleret sermo. Nec tamen Hebraicam ho- rum nominum orthographiam penitus relinquere volui, ne quid a me studiosus Iector desideraret, sed in hunc locum redegi. Breviter itaqueutriusque Evrangelistee generationis seriem recta orthographia relezam. Liber, inquit Mattheus, generationis Jesu Christi, filii David, filii Abraham : Abraham genuit
Elmodam, qui fuit Er, qui fuit Jose, qui fuit Elie- zer, qui fuit Joram, qui fuit Matatha, qui fuit Levi, qui fuit Simeon, qui fuit Jehuda, qui fuit Joseph, qui fuit Jona, qui fuit Eliacim, qui fuit Milcha, qui fuit Mainan, qui fuit Matatha, qui fuit Nathan, qui fuit David, qui fuit lisai, qui fuit Obed, qui fuit Boaz, qui fuit Salmon, qui fuit Nahason, qui fuit Ammina- dab, qui fuit Haram, qui fuit Hesron, qui fuit Pha- rez, qui fuit Jehudee, qui fuit Jacob, qui fuit Iishac, quifuit Abraham, qui fuit Nachor, qui fuit Serug, qui fuit Ragu, qui fuit Phaleg, qui fuit Heber, qui fuit Sala, qui fuit Cainan, qui fuit Arphaxad, qui fuit Sem, qui fuit Noah, qui fuit Lamech, qui fuit Mathusale, qui fuit Enoch, qui fuit Iared, qui fuit Mabalaleel,
lishac, lishac autem genuit Jaacob, Jaacob autem B qui fuit Cainan, qui fuit Enos, qui fuit Seth, qui
genuitJehudamet fratres ejus, Jehudas autem genuit Pharez et Zarah de Thamar, Pharez autem genuit Hesron, Hesron autem genuit Amminadab, Ammi- Dnadabautem genuit Nahason, Nahason autem genuit Salmon, Salmon autem genuit Boaz de Rabab, Boaz autem genuit Obed ex Ruth, Obed autem genuit lisai, lisai autem genuit David regem, David autem rex genuit Solomonem ex ea que fuit Urie, Solo mon autem genuit Rechabeam. Rechabeam autem genuit Abiam, Abiam autem genuit Josaphat, Jo- saphatautem genuit Jehoram, Jehoram autem genuit Osiam, Osias autem genuit Jotham, Jotham autem genuit Achaz, Achaz autem genuit Hizkiahu, Hizki- ahu autem genuit Manassen, ManassesautetD genuit Amon, Amon autem genuit Josiahu, Josiahu autem genuit Jekoniam, et fratres ejus in transmigratione Babylonica. Et post transmigrationem Babylonicam Jechonias genuit Sealtiel, Sealtiel autem genuit Zorobbabel, Zorobbabel autem genuit Abihud, Abi- hud autem genuit Eliakim, Eliakim autem genuit Azor, Azor autem genuit Zadoc Zadoc autem genuit Achim, Achim autem genuit Eliud, Eliud autem genuit Eleazar, Eleazar autem genuit Mathan, Mathan autem genuit Jaacob, Jaacob autem genvit Joseph virum Marie de qua natus est Jesus qui vocatur Christus. Lucas vero: Ipse, inquit. Jesus erat ferme annorum triginta incedens, ut putabatur filius Joseph qui fuit Eli, qui fuit Mathan, qui fuit Levi, qui fuit Melchi, qui fuit Janna, qui fuit Joseph qui fuit Malatheie, qui fuit Amos, qui fuit Naum, qui fuit Ezel, qui fuit Naggee, qui fuit Mabat, qui fuit Matatheie, qui fuit Semei, qui fuit Joseph, qui fuit Jehuda, qui fuit Johannan, qui fuit Resa, qui fuit Zorobbabel, qui fuit Sealtiel, qui fuit Neri, qui
y) Erasmus εί edidit, ut supra ῥαθθεί.
z) Chrysost, t. VIl, p. 192, A. vehementer urget τὸ πάντες. Ὁ δε Aovxz;, enim inquit, καὶ έπιτι- ταµένως xai μετὰ πλείονος αὐτὸν παραμυθίας τοῦτα ερχχέναι φησίν. Οὐ γὰρ dà µόνον τοὺς χαχὼς διὰ τὸν Θεόν αχούοντας µαχαρίδει ' ἄλλα x«i τοὺς παρὰ πάντων καλῶς ἀκούοντας ταλανίζει- οὐαι γὰρ ὑμῖν,- φςσὶν, ὅταν καλῶς ὑμᾶς εἴπωσι πάντες οἱ ἀἄνθρω 79. Καΐτοι x«i τοὺς ἀποστόλους χαλῶς ἔλεγον' «^
fuit Adam, qui fuit Dei.
5, 19. Cumque non invenissent, qua illum infer- rent. Non exprimitur prepositio διὰ per. Facit nobiscum Complut. editio.
5, 91. Vidit publicanum nomine (Levin) Habet enim λενέν. Et statim infra v. 29 : Et fecit ei con- vivium magnum (Levis) )sv&, non per diphthon- gum in posteriori sillaba (y) λευείν et λευείς, Facit nobiscum etiam exemplar Complutense. Possunt autem hi casus in Latinam quoque linguam trans- formari, quemadmodum a nominibus Emphasis, Protasis, Epitasis ac similibus.
5, 30. ELmurmurabant scribe (qui inter eos erant) Additur namque αὐτῶν. Sic et exemplar Complu-
c tense.
6,18. Etqui vexabantura spiritibus immundis, cu- rabantur. Non enim repetit conjunctionem χαί et ante verbum curabantur. Facit nobiscum Vulgata editio.
6,20. Et ipse elevatis oculis suis in discipulos (suos). Nam repetitur αὐτοῦ suos. Faciunt nobiscum et Complutensis et Vulgata editio: quanquam heec ad dictionem Oculis, non adjungit reciprocum suis idque male.
6, 23. Ecce enim merces vestra multa est in (ccelo) non ἐν τοῖς οὐρανοῖς, in ccelis pluraliter. Fa- cit nobiscum Complutense exemplar.
6, 26. Vie cum laudaverint vos homines. Non enim additur ὑμῖν vobis, post interjeclionem va. Et in hoc facit nobiscum praeter exemplar Complut. etiam Vulgata editio. In eo autem quod non addit auctor noster πάντες (2) omnes, ante homines, facit nobiscum Complut. editio, el melius correspondet contrarie beatitudini.
οὐ πὰντες' διὰ τοῦτο αὖχ εἶπεν, ὅταν καλῶς ὑμᾶς εἴπωσιν οἱ ἄνθρωποι, ἀλλ' ὅταν πάντες Οὐδὲ γὰρ δυνατὸν τοὺς ἐν ἀρετῇ ζῶντας παρὰ πάντων ἀἄκονειν καλῶς' Et t. ΥΠ, 483, A. Οὐαὶ ὑαῖν, ὅταν χαλῶς εἰπῶσι πάντες οί ἄνθοωποι. Sed — Chrysostomus multa homiletice magis quam critice dicit. Ὑμῖν omitti, πάντες. in textu servat Theophylact, p. 341 A. Sed hujus interpretatio vix videtur admittere πάντες. Vide ibit. C. Φρίξωμεν, ἀδελφοὶ, πῶς τὸ οὐαὶ
59 PFUEFATIO. 60
6, 37. (Et) nolite judicare. Siquidem praeponitur A
χαί et, in exemplari quoque Complutensi.
6, 40. Perfectus autem erit sicut magister suus, non enim habet πᾶς (a) omnis, ante eril.
7, 1. Loco eorum qu& apud alios habentur (pro: pter quod et meipsum non sum dignum arbitratus ut venirem ad te) nihi] habet auctor noster. Sed neque in Matthaeo, evangelistarum dicta concilians, horum facit mentionen:. Non videtur ergo librarii negligentia pretermissum. In hoc enim capite ad hec contextus verba : « Non enim sum idoneus, » eic., loco scholiorum ponit verba quae sequuntur: Hzc etiam dixit Mattheus : Et declarata sunt (5) predicto capite. Quod si judicasset hoc loco inter- ponendum : Propter quod et me ipsum, etc., nequa-
quam dixisset omnia a Mattheeo esse dicta, et in eo p
declarata cum ibi nulla fit horum mentio.
7, 28. Dico enim vobis : In his qui e mulieribus nati sunt, major, Joanne Baptista nemo est. Non addit προφήτης, nec tamen videtur negligentiam omissum, ob eamdem causam, quam superiori ad- notatiuncula retulimus.
8, 9. Et volucres celi (etiam) comederunt illud. Additur enim (ο) rursum xai et.
9, 43. Omnibus vero admirantibus supra his que faciebat (Jesus). Additur enim nomen "x70, etiam in exemplari Complut.
9, 55. Conversus autem, increpavit illos. Non enim additur nomen Ἰησοῦς, neque in exemplari Complut., neque in Vulgata editione. Deinde quod sequitur in omnibus versionibus, et in Greca etiam editione Complutensi puta: Et ait illis: Nescitis cujus spiritus estis vos. Filius enim hominis non venit ad perdendum animas hominum, sed ad sal- vaudum : quanquam nos addidimus : vereor (d) ne non sit librarii incuria omissum : maxime cum io scholiis nullam faciat horum mentionem.
9, 57. Sequar te quocunque ieris (Domine). Ad- diditur enim Κύριε, etiam in Complutensi.
10, 22. (Et conversus ad discipulos dixit) : Omnia mihi tradita sunt a Patre meo. Siquidem (e) ad- duntur etiam in exemplari Complut. hec verba ; Καὶ στραφεὶς πρὸς τούς μαθητὰς εἶπε : Et conversus ad discipulos dixit.
ἔχωσιν οἱ παρὰ τῶν ἀνθρώπων ἐπαινούμενοι. À piv γὰρ xai παρα τῶν ἀνθφώπων έπαυεῖσθαι, ἀλλὰ πρὀτεοον ἀπὸ Θεοῦ. Si πάντων, probassel, haud dubie scripsisset, ἀλλ᾽ ο) παρὰ πάντων. lta certe Chryso- stomus argumentatur. Hoc autem in confesso est Enthymium et Theophylactum, accedentibus pro- batioribus codicibus, semper valere contra Chryso- slom. Ex Chrysostomo ergo ὑμῖν et πάντες illatum scholiis et catenis, ac deinde etiam contextui.
a) Πὰς habet uterque meus.
5) Evolve infra in interpretatione Matth. vin 13, χαὶ ix0x. Consistit hic locus ceterorum codicum aucoritate. Quid ? quod nec Birchii Cod. Vat. 1209, in gratiam Lalinorum h&c omittit ?
c) Neuter meorum agnoscit x«í.
dj Copiose de hoc loco disputavi in mea Novi Testamenti editione ad h. ]. p. 323 seqq.
Att D
10, 23. Beat oculi qui vident que videtis. Neque enim in auctore nostro, neque in exemplari Com- plut. exprimitur ὑμεῖς vos. Video et hoc, et alia quadam hujusmodi minutula esse, et quc fortassis alicui adnotatione indigna videbuntur ; nolui tamen (f) pretermittere, ne quisquam negligentis aut temeritate relicta putet seu immutata.
10, 39. Quee etiam assidens ad pedes Jesu audiebat (sermones) illius. Habet enim etiam exemplar Com- plutense τῶν λόγων pluraliter.
11, 53. Coperunt (Scribe) et Phariseei graviter insistere. Non enim habet νυμιχοὶ legis periti, sed γρααματεῖς Scribe. Et statim infra eodem versu, non habet ἀποστοµίδειν captiose interrogare : neque cum aliis ἐπιστομίψειν 04 obstruere, sed. ἀποστο- µατίδεν, hoc est, ab ore interrogare. Quid hoc &utem sibi velit, vide in hujus loci enarratione.
12, 18. Et illuc congregabo omnia que nata sunt mihi. Neque (g) enim additur x«i τὰ ἀγαθά pov. Et bona mea.
13, 15. (Hypocrites)) unusquisque vestrum Sabba- tho non solvit, etc. Habet enim pluraliter ὑπο- χριταί. Concordant et exemplar Complutense et Vulgata editio.
13, 35. Ecce relinquitur vobis domus vestra : Non exprimitur ἔρημος desería, quod ex enarra- tione patet librarii vitio factum non esse.
44, 19. Beatus qui (prandium) sumit in regno Dei. Neque enim habet άρτον panem, sed. ἄριστον prandium. Concordat etiam exemplar Complu-
C tense.
44, 21. Et reversus servus (ille renuntiavit, eic. Non additur ἐκεῖνος ille, etiam in exemplari Gomplutensi.
15, 26. Et accersito uno de servis. Non additur αὐτοῦ suis (h), nec in exemplari Complutensi, nec in editione Vulgata.
17, 4. Et septies in die conversus fuerit dicens :
Ponitet me. Non habet ἐπί σε ad te. Concordat editio Complutensis.
11, 24. Neque dicen! : Ecce hic, ecce illie. Non (i)) habet ἤ aut : sicut etiam infra versu 23, ubi eadem repetuntur verba, in nullo habetur exem- plari. Conformiter legit et Complutensis editio.
Recte fecisti, Henteni. Nam vel ex tuis ani-
adversionibus apparent hallucinationes Erasmi, hominis levis, negligentis, temerarii et perfidi. Ple- raque enim, qua& memorasti, per illum ad Vul- gatam Latinam sunt ficta. Quanta fide et diligentia in postremis editionibus suis Complutensem tra- ctarit, nemo criticus ignorat. Quomodo ergo tracta- verit codices? Nam etsi nec Complutensis à criticis idoneis curata est, tamen habet multas probas lectiones ab Erasmo neglectas.
(g) Servat uterque meus.
(Ah) «2:o9 Erasmus intulit, pro quo tamen silent codices, a Birchio examinati omnes. Miror.
(1) Primo loeo uterque ineus omitlit, secundo ulerque servat.
ᾧ De hoc etiam loco ibi dixi, pag. 240. m
61 PFUEFATIO. 62
17, 32. Memores estote uxoris Lot. Non habetur A
δε autem, nec in exemplari Complutensi, nec in veteri translatione. Et similiter in fine capitis versu ultimo : Ibi congregabuntur aquile, non additur καὶ et, nec in editione Complutensi (4).
48, 3. Vidua autem erat in civitate illa. Non habet τς quzdedam, nec id habet Complut. editio, neque Chrysost. in priori de orando Deum homilia, ubi presens citatur locus.
19, 4. Ascendit in (caprificum). In nostro et in Complutensi exemplari habetur tertia syllaba per e: ne nobis Stunica (4) objiciat ob id prave versum esse caprificum, quod per o micron scribatur. At- lamen Complut. habet penullimam per ἐψιλὸν, eum eamdem habeat nostrum exemplar per αι diphthongum (m) συχομωραῖα».
19, 15. Jussit vocari ad se servos illos. Non ad- ditar (2) ot; ἔδωκε τὸ ἀργύριο» : Quibus dederat pe- cuniam. Quod tamen addidimus, sicut (ο) quibus- dam aliis in locis idem fecimus, quod in aliis exemplaribus et etiam in Complut. editione habea- tur : et tamen vereor, ne id librarii incuria factum non sit, maxime quod in Commentariis (p) nullam horum faciat mentionem.
30, 5. Si dixerimus, E colo, dicet : Quare non eredidistis illi ? Non additur οὖν ergo, nec id habet exemplar Complut.
20, 9. Homo plantavil vineam. Non additur (9) τις quidam. Et similiter infra versu 19. Et timue- runt. Non additur τὸν λαόν populum. Concordat utrobique Complutensis edilio.
20, 20. Ut caperent ejus (sermonem). Habet (r) namque λόγον patrio casu : non λόγω, ut dicatur, in vel ex sermone. Concordat etiam exemplar Com- plutense.
21, 16. Trademini autem a parentibus et cogna- tis; amicis et fratribus. Hoc etiam ordine legit Complut. editio, ut fratres ultimo ponantur loco.
(k) Mirabuntur nonnulli, ab Hentenio non no- tatum esse defectum versus integri 36, quem pre- termittunt codices mei Euthymii. Sed is Erasmi ediionem comparavit, qu: ista appendice caret. Igitur etiam infra in interpretatione hujus loci hunc totum versum omisit Hentenius. Scilicet iu Bibliotheca Patrum maxima Lugdunensi, t. XIX, p. 0652, columna a, littera a. Bonus Beza, hac ap- penudice nos locupletavit et ex eo editores textus Tecepti.
(D Stunica nobilis fuit adversarius Erasmi et Fabri Stapulensis. Forte ergo hic reprehenderat Fabrum.
(m) Uterque meus συχοµοραίαν. Atque ita habent tiam codices Mosquenses b. et v. qui sunt in or- thographia accuratissimi.
(n) Mei cum reliquis codd. ista servant.
ιο) Sine admonitione in locis singulis id fieri non debebat. Hoc modo inultis in locis corruptus est Orysostoaus a Savilio et reliquis editoribus, et alii *eptores plures ab aliis pluribus.
ο (p) Hoc argumentum non valet. Multa talia, quee HieHectum habent facilem, pretermittunt in scho-
(g) Alter meorum omittit, alter habet.
22, 90. Ut edatis ac bibatis super mensam meam. Non additur (s) ἐν τῇ βασιλεία µου" In regno meo. Neque in enarratione fit ulla hujus mentio.
22, 39. Quando misi vos sine loculis et pera. Non àdditur Καὶ ὑποδημάτων et calceamentis : nec ulla fit hujus mentio in commentariis. Arguit (t) autem adjectitium esse, quod infra versu 36, cum dicitur : sed nunc qui habet loculos, tollat, similiter et peram, illud in nullo addatur exem- plari.
22, &7. Et appropinquavit Jesu ut oscularetur eum. Additur statim consequenter, etiam in Com- plutensi exemplari : Τοῦτο yàp σηωεῖον δεδώχει αὐτοῖς, "Ov ἂν φιλήσω, «oro; ἐστι Hoc enim signum dederat illis : Quemcunque osculatus fuero, ipse
p est.
23, 2. Hunc invenimus pervertentem gentem (nostram) Nam (v) in nostro exemplari addebatur ἡμῶν, Sicut et Vulgata habet editio.
In fine Evangelii (z) non additur «piv, sicut nec in fine aliorum Evangelistarum in ullo habe- tur exemplari.
Ez Joanne.
1, 98. Hec in (Bethania) facta sunt. Non (y) $»9a6apà. Conformis est et Complutensis editio et Vulgata : quanquam auctor dicat in scholiis verius legi Bethabara.
1, 30. Non repetuntur hec aut similia verba: Οὗτός ἐστι περὶ οὗ Ey timo), Ὀπίσω µου ἔρχεται ἀνὴρ, ὃς ἔμπροσθέν µου γέγονεν, ὅτι πρῶτός µου Tv.
c, Hic est de quo ego dicebam : Post me venturus est
vir, qui ante me fuil, quia prior me erat. Eadem tamen propemodum verba paulo superius posita erant.
9, 22. Crediderunt sermoni (ejus) Nam habet αὐτοῦ ejus, non ᾧ εἶπεν ὁ Ἰησοῦς, quem dixerat Jesus.
2, 24. Eo quod ipse nosset (omnia) Habet enim
. (r) Mei λόγου. Erasmus se volutat inter λόγον et
λογω,
1s) Dixi de hoc loco copiose in mea N. Testa- menti editione.
(^£ Arguta est omissio. Primo, quod continuo nulla fit mentio calceamentorum. Sed intelligi po- terat ex superioribus. Deinde, quod non credibile videbatur, sine calceamentis missos esse.
(υ) Πμῶν addunt mei, Proximum x«i auiícin, ante χωλύοντα, omittunt.
(z) Scilicet interpretes, Chrysostomus et ceteri, loco &pv, quod textus est, post suas explicationes de suo in fine addunt uz», atque ita terminant interpretationem.
(y) In his et similibus Origenes antiquis criticis expecloravit mentem, ut recentioribus, per libellum Hermeneulische Vorbereitung,Semlerus,qui dudum antea seab criticis ad triumviros A. A. A. F. F. 'ransferre debuisset. Illud autem mihi de hoc loco mirabile visum est, quod nullus ex veteribus inter-
relibus Grecis inira, cap. x, vers. 30, hunc oeum lectoribus in memoriam revocat. Scilicet conscii erant sibi, se temere secutos esse Orige- nem, relicta auctoritale codicum. Ergo consultius putabant, abstinere se ab isto loco.
63 ΡΗΑΕΑΤΙΟ. 64
πάντα (7) non πάντας omnes. Consonat exemplar À ptiv αὐτοῦ, ut possent accusare eum, sed ἵνα ἔχωσι
Complutense.
39, 22. Etibi morabatur cum discipulis, ac (bap- tizabant) Siquidem pluraliter habet (a) ἐθάπτιδον : quod ex scholiis manifestius apparet.
&, 31. Interea rogabant eum discipuli (ejus) di- centes : Rabbi, comede. Additur enim αὐτοῦ, etiam in exemplari Complutensi.
6, 52. Quomodo potest hic nobis dare carnem, ad comedendum ? Nullum (5) Grecum exemplar, quod viderim, additum habet αὐτοῦ suam, quan- quam verterit Erasinus : Carnem illam suam.
6, 70. Respondit eis : Num ego vos duodecim elegi? Non additur Ἰησοῦς, neque in exemplari Complutensi.
7, 1. Non enim (poterat) in Judea versari. Non habet ὕθελεν volebat, sed εἶχεν ἐξουσίαν, habebat po- testatem, sive, Poterat.
1, 12. Alii vero dicebant : Non, sed seducit (mun- dum). Non habet óxXov turbam, sed χόσμον mun- dum, quod etiam in scholiis declaratur.
7, 93. (Abiit) unusquisque in domum suam. Non enim habet ἐπορεύθη, profectus est, sed ἀπῆ)θεν. Infra statim cap. vin, ? (Summo) vero diluculo ite- rum (venit) (Jesus) in templum. Additur enim βαθέος summo vel profundo, et nomen Ἰησοῦς; Nec habet παρεγένετο accessit, sed ἤλθεν Et in- fra vers. 3 : (Adducunt) mulierem. Non habet φέ- povccv afferunt, sed ἄγουσι. Nec. additur πρὸς αὖ- τὸν ad. eum. Infra vers. eod : 'Eri μοιχεία, in a- dulterio, non ἐν potycí«. Item habet εἶπον dixerunt, non λέγουσι dicunt. Additur quoque in nostro ex- emplari πειράδοντες tentantes. Nec habet αὔτη 7$» q»»à κατειλήφβη, Hec mulier deprehensa est, sed ταύτην» εὕρομε, Hanc invenimus. Infra vers. 5 : Tu autem quid ais (de illa?) Additur enim περὶ αὐτῆς. Necdicit infra vers. 6, ἵνα ἔχωσι Χατηγο-
(2) Ex Chrysostomo hoc assumpsit, qui in codi- cibus Mosquensibus habet τὰ πάντα, sed Moutefal- conius, t. VIII, p. 137 C. edidit πάντα.
(ο) Etiam hoc ad Chrysostomum fictum, Habet αυ em Vulgatam lectionem, t. VIII, p. 164 A. C.
d ibidem addit D καίτοι προϊών (scilicel cap. IV, v. 2) φησὶν ὁ s2«yj:)0734, ὅτι Ἰησοῦς οὐκ ἐθάπτιζεν, α)λ᾽ οἱ μαθηταὶ αὐτοῦ, ὅθεν Φῆλον, ὅτι x«i ἐνταῦθα τοῦτο λέγει, ὅτι αὐτοὶ EBAIITIZON μόνοι. Origenes t. IV, p. 162, D; habet quidem ἐθαπτιξε,
χατηγορίαν κατ αὐτοῦ, ut haberent accusationem adversus eum. Preeterea cum post pauca verba se- quentia versu 9, dicitur : Initio facto a senioribus, additur ἕως τῶν ἐσχάτων usque ad postremos. De- inde versu 10, ubi subditur : Cum autem erexisset se Jesus. Neque hic, neque in Vulgata editione ad - ditur consequenter, x«i µηδένα θεασάµενος, πλὲν τῆς γυναικός. Et neminem vidisset: preter mulie- rem ; quod tamen et in Complutensi editione et in aliis Grecis habetur exemplaribus : sed loco ejus habet εἶδεν αὐτήν, Vidit eam. In exemplari ergo Complutensi plurima nobiscum faciunt contra alia exemplaria Greca; «quedam vero cum et aliis et non nobiscum. Quin et illud exemplar quedam
Β habet, que neque nos habemus, neque alia exem-
plaria Greca : ut cum dicitur vers. 6: Scribebat in terram, addit editio Complutensis, μὴ mpoc- ποιούµενος dissimulans. Et infra vers. 9, ubi dicitur, At illi cum vidissent, addit illa. Καὶ ὑπὸ c; συνειδήσεως ἐλεγχόμενοι, Et ἃ conscientia redargue- rentur. Multa quoque alia hinc inde variantur, que quia iinutula sunt, noluimus recensere. Tanta itaque exemplariorum varietas, preter alia, satis arguit hanc historiam ascitiliam esse, quemad- modum cum pluribus aliis asserit auctor noster.
8, 40. Qui veritatem locutus sum vobis, quam audivi a (Patre). Habet namque Πατρός et non Θεοῦ Deo. Et infra versu 49. Sed honoro patrem. Non additur μου meum. Statimque in eodem versu : Et
c Ves contumelia me (afflcitis). Nam habet ἀτιμάξδετε
per presens, non ἠτιμάσατε, contumelia affecistis. Concordat nobiscum in postremo exemplar Com- plutense.
8, 59. Jesus aulem occultatus est, et exivit de templo. Additur statim, etiam in exemplari Com- plutensi : Διεθὼν (d) διὰ µέσου αὐτῶν, xai παο-
(b) Scripsit hec Hentenius anno 1543. Quot editiones Grece tunc fuerint, notum est. Si ita locutus esset Hieronymus et Origenes, multi sibi cogitarent ducentos codices recensionis Alexan- drine et Occidentalis. Sed hoc quoque Chrysos- tomus invexit, qui in codicibus Mosqq. ita habet : Πῶς dóvaz«t δοῦναι mnpuiv εἴν οὗτος τὴν σάρχα αὐτοῦ». Vide t. Vlil, p. 272. B. Cyrillus hic pri- muin ad nauseam vexat vocabulum πῶς, quod Chrysostomus paululum tantum commoverat, de-
sed mox ibidem alia mutat versu 23. Cyrillus, t. p inde t. IV, p. 360 B. repetit: Πῶς δύναται οὗτος
IV, p. 156 B, ubihune locum ex professo, ut aiunt, interpretatur, in contextu versum 99 et 23, ita habet : Καὶ μετὰ ταῦτα ᾖλθεν 0 Γησοῦς εἰς τὴν Ἰουδαίαν γῆν μιτὰ τῶν μαθητῶν αὐτοῦ. ἦν δὲ καὶ Ἰωάννης x. 7. λ. Quie ergo Chrysostomus dubia red- diderat, ea jrorsus omisit Cyrillus. Habet tamen ibid. E, plane ut Chrysostomus : Βαπτέσει τοιγαορῦν ὁ Χριστὸς διὰ τῶν ἑαυτοῦ μαθητῶν. Tales critici sunt isti tres τς οἰκουμένος φωστῆοξς, cum locum data opera tractant. Ührysostomum, principem (irm- corum Patrum omnium, excuso. Ad populum enim dixit. Sed Origenes et Cyrillus omni exeusa- (ione carent. Viri docti autem, qui Origene:n, Chry- sostomum et Cyrillum diligenter legerunt, 1d dudum perspexerunt In aliis eventum habet vati- cinium lIsaie νι, 9, 10.
ἡμῖν δοῦναι τὴν px αὐτοῦ φαγεῖν; Origenis ad hunc locum nuge interciderunt, sed t. IV, p. 364 A. laudat : Ilo; Φύναται ἡμῖν οὗτός δοῦναι τὴν
σαρχα φα”εῖν ;
(c) Haud dubie voluit scribere, Audissent.
(4) Propter Euthymium etiam hoc notandum, quod hic non uno loco junctim recitat, sed per partes, interposita in singulis partibus interpre- tatione. Distinguit autem textum ita. Primo vers. $9 : Ποαν οὖν ad ἐπ αὐτόν. Secundo : 'Iz7024 di ἐκρύθη. Terlio : Καὶ εξζλθεν ἐκ τοῦ ἱεροῦ. Quarto: Διελήὼν διὰ μέσον αὐτῶν. Quinto : Καὶ παρήεν οὕτως. Sexto : Καὶ παρἆ/ων ad γενιτᾶῆς. Duplex hic oritur quiestio. Altera, quis ex editoribus N. Testa- menli hec exclusit ? Erasmus, homo temerarius et perfidus, qui hec in suis Grecis, nescio quibus,
65 PRAEFATIO.
66
γεν οὕτως, Pertransiens per medium illorum et Α abeo. Additur enim µου, etiam in editione Com-
ita prreteribal. 9, 8. Vieini itaque, et qui viderant eum prius quod (cecus) esset. Habet enim τυφλός, non πτω-
χός (0 mendicus. Consonat etiam exemplar Com- plutense.
10, 8. Omnes quotquot venerunt, fures sunt et latrones. Non additur Πρὸ ἐμοῦ, Ante me, neque in exemplari Complutensi, neque in editione Vul- gala.
10, 39. Queerebant (ergo) rursum apprehendere eum. Additur enim οὖν ergo, etin exemplari Com- plutensi, et in Vulgata editione.
13, 9. Domine non tantum pedes. Non additur μον REOS.
13, 95. Cum ergo ille recumberet (ita) super pec- lus Jesu. Additur enim οὕτως, quod etiam in scho- liis auctor declarat.
13, 30. Erat autem nox quando exivit. Deinde subditur : Ait Jesus. Non enim additur οὖν ergo, ante verbum ἐξῆλθε exivit, ut alium possit red-
dere sensum. Facit nobiscum exemplar Complu-
tense.
41. &. Non turbetur cor vestrum. Ante heec verba non preemiltitur, neque in nostro, neque in Com- plutensi exemplari id quod habetur in vulgaribus Grecis exemplaribus (f): Καὶ εἶπε τοῖς μαθηταῖς αὐτοῦ, Et ait discipulis suis.
14, 30. Venit enim princeps mundi. Non ad- ditur τούτον hujus, neque in exemplari Complu- tensi.
46, 3, Et hec facient, quia non noverunt. Nonadditur ὑμῖν vobis, necin editione Complutensi.
16, 5. Et nemo interrogat me : Quo abis ? Non preponitur ante verbum interrogat ἐξ ὑμῶν, ex vobis.
16,10. De justitia autem, quia ad Patrem (meum)
etinvenit et non invenit. Nam in prima editione babet, in reliquis omisit. Compara ejus ad hunc locum apimadversionem. Altera questio. Cur Hie- ronymus in Vulgata Latina omisit ? Scilicet hic quoque servum pecus sequitur vesanum Origenem. Nec diligentiores fuerent Chrysostomus et Cyrillus. Y credunt hec assuta esse ex Luc. iv, 30.
Stulle ! Suo tempore totam rem ad oculos de- D
monstrabo. Haec adeo servat Vaticanus 1209 apud Birehium.
(e) Erasmus, impostor, non criticus, in Vulgata reperiebat mendicus. Ex Lexico ergo suo redde- bat πτωχός. lnepte. Reddere debebat προσαίτης. lta enim Chrysostomus, unde hec est corruptio, Vide tom. VIII, p. 333 A. Unde autem προσαίτης invectum ? Per summam negligentiam et incogi- tantiam ex proximo προσαιτῶν.
Est initium lectionis ecclesiastice, τῇ πα- ασχευῦ τῆς στ. ἑθδομάδος, quod homines somno- nti intulerunt in contextum.
(ο) Dissentiunt mei Euthymii codices, qui λε- 2x)gxa servant.
(h) Chrysost. t. VIll, p. 468 A, negligit quidem verba textus, habet tamen suis verbis : Ἔως αν
plutensi.
16, 25. Hec per proverbia (dico) vobis. Non enim habet (g) λελάληχα locutus sum : sed λέγω, dico.
16, 33. In mundo pressuram (habebitis) Nam ha- bet ἔξετε (A) futurum, non ἔχετε habetis. Pari mo- do legisse manifestum (i) est eum, qui Vulgatam dedit editionem.
17, 11. Pater sancte serva eos per nomen tuum (quo donasti me) Non enim habet o?; quos, sed à quo. Eodem etiam modo habet exemplar Com- plutense. Ex scholiis tamen legisse videtur auctor noster o, quod (k), puta nomen accusandi casu.
18, 25. Negavit (ergo) ille et ait: Non sum.
Β Repetitur enim οὖν ergo. In hunc etiam modum
legimus in editione Complutensi.
28, 29. Exivit itaque Pilatus ad eos, et ait. Non additur ἔξω (/) foras. Ad hune quoque modum invenimus in exemplari Complutensi.
19, 16. Acceperuntautem Jesumet (duxerunt) (in pretorium). Primum itaque non habet ἀπήγαγον abduzerunt, sed ὦγαγον duxerunt. Et in hoc. con- cordat exemplar Complutense. Addebatur prreterea in nostro exemplari εἰς τὸ πραιτώριον.
19, 33. Et ille scit quod vera dicat (sed) ut vos credatis. Nam habet ἀλλά, sed. Nec habet καί et, anle vos. Exemplar quidem Complutense non ha- bet conjunctionem καί, sed nec habet αλλά.
19, 38. Et permisit Pilatus. Statimque additur :
C Ἡλθεν (m) οὖν, x«i nos τὸ σῶμα τοῦ Ἰησοῦ, Venit
ergo, et tulit corpus Jesu. Concordant et exemplar Complutense et Vulgata editio.
20, 29. Quia vidisti me credidisti. Non additur θωμᾶ, nec in editione Complutensi.
21, 1. Postea manifestavit se iterum Jesus (di- scipulis) ad mare Tiberiadis. Additur enim µα- θηταῖς (n) discipulis.Concordat in hoc et exemplar Complutense et editio Vulgata.
ἦτε ἐν τῷ χόσµῳ, θλῖψιν ἔξετ. Eodem modo re- petit alibi, ut in editione N. Testamenti docui. Cyrillus ante scholia habet ἔξετ, sed in inter- pretatione ἔχετε. Tom. IV, p. 944 A, 945 A.
(4i) Minime vero. Nam interpres Latinus sepius presentia per futura reddit. Neque hoc ignoras, Henteni.
(k) ^O ponitin interpretatione ideo, quod non repetiit, ἐν τῷ ὀνόματί σου, ad quod refertur in textu ó. Quorsum ergo referendum fuisset o? Forte ad δέδωκας.
()) Incerta sedes hujus vocabuli satis arguit, id aliunde introductum esse. Nam meus Mosquensis codex S. qui Cyrilli scholia etiam habet, addit id ante πρὀς. Ita Cyrilli. t. IV, p. 1034, B. Alius codex 41, cum scholiis habet post αὐτούς.
(m) H&c nimirum omittit Erasmus. Unus meo- rum quoque eumdem saltum fecit ab ἦλθεν ad ὦλθε.
uterque autem Euthymii cum reliquis ista ser- vant.
(n) Preter μαθηταῖς unus meorum Codicum Eu- lymii addit αὐτοῦ.
67
PBJEFATIO.
68
21, 15. Simon (Jona) diligis me plus his ? Habet Α vice subsequitur. Similiter etiam habet exemplar
namque, 'Iovz, non Ἰωαννᾶ : et ία rursum bina
Complutense.
EJUSDEM HENTENII.
In his que sequuntur multisque aliis in locis Evangelium phrasin imitati Hebraicam, posuerunt presens, interdum etiam εἰ preteritum pro. futuro.
Matth. 11, 3, et Luce 7, 19, 20, occurrit in pri- mis illud maxime vulgatum : Tu es ille (qui venit) an alium exspectamus ? Ubi ponitur £pxóptvos veniens, pro eo quod est. Qui venturus est, aut po- tius, Qui venturus erat. Et eodem modo Joan. 6, 44 : Hic est vere propheta (veniens) in mundum, id est, qui venturus erat. Rursum Matth. 41, 11 : Elias quidem (venit) primum : Ἔρχεται pro. Ven- turus est, ponitur. Et sane id in hoc verbo ἔρχομαι frequentissimum est.
Matth. 10, 3). Non enim vos (estis) (illi qui lo- quuntur) sed Spiritus Patris vestri (qui loquitur) in vobis. Ubi presens ἐστέ pro eritis sumitur ; et λαλοῦντες pro eo. quod est, Qui loquentur ; et λα- ov», pro loquetur. Eadem etiam habentur Marc. 13, 11.
Matth. 93,30. In resurrectione neque (contrahunt matrimonium) neque (nuptui traduntur), sed quasi angeli Dei in ccelo (sunt) Verbum γαμοῦσι, quod ex sequentibus verbis, que manifeste preesentia sunt, etiam judicatur esse presens, pro futuro contrahent accipitur : et ἐκγαμίζονται pro, Nuptui tradentur; similiter εἰσέ pro erunt, Pari quoque modo ha- bentur verba hec Luc. 20, 35, 36 ; Marc. 12, 25.
Matth. 17, 20. Si (habeatis) fidem sicut granum sinapis. Ἔχητε pro futuro habueritis sumitur.
Matth. 26, 14. Pauperes enim semper habetis vo- biscum, me vero non semper (habetis). Hocinloco presenséyszsprofuturo habebitis capitur. Eteodem modo Joan. 12, 8.
Matth. 28, 7. Ecce (prweedit) vos in Galileeam προάγει pro futuro pracedet accipitur. Similiter etiam habet Mareus 16, 7.
Marc. 3, 29. Quicunque blasphemaverit adversus Spiritum sanctum, (non habet) remissionem in eternum, sed reus (est) eterni judicii. Exe pro habebit accipitur, et ἐστὶν pro erit.
Marc. 9, 12. Elias cum prius venerit (restituit) omnia. Hóc in loco ἀποχαθιστᾷ verbum presens sumitur pro futuro restituet, Cap. 9, 94. Filius ho- minis (traditur) in manus hominum. Similiter hoc in loco παραδίδοται verbum presens accipitur pro futuro tradetur.
Maro. 11, 2$. Quicunque orantes petitis, credite quod (accipitis) et erunt vobis. Λαμθάνεε pro accipietis.
Luc. 13, 35. Ecce (relinquitur) vobis domus ve- stra ᾽Αϕίεται pro futuro relinquetur.
Joan 6,28. Quid (facimus) ut operemur operaDei ποιοῦμιν pro faciemus.
Joan. 7, 27. Christus cum venerit, nemo co- gnoscit unde (sit) ἐστὶ pro futuro erit.
Joan. 7, 33. 34. Vado ad eum qui misit me: quseretis meet non. invenietis : et ubi ego (sum) eo vos non (potestis) venire. Eigí pro ero: et δύνασθε pro futuro poteritis accipiuntur.
Joan. 8, 34. Si vos manseritis in sermone meo, veri discipuli mei (esti) ἐστέ pro eritis sumitur.
Joan. 8,46. Quiex vobis (arguii) mede peccato? ἐλέγχει pro arguet. accipitur.
Joan. 13, 8. Sinon laverote, non (habes) partem mecum. Ἔχεις habes pro habebis.
Joan. 14, 17. Vos autem (cognoscilis) eum, quia apud vos (manet.) Γιώσχετε pro cognoscetis : et µένειρτο manebit. Et hoc sicut et alia propemodum
C omnia, littere series ipsa declarat.
D
Joan. 14, 19. Adhuc modicum, et mundus jam me non (videbit) vos autem (videbit) me. Hic sane quanquam (a) auctor quidam non parvi no- minis dicat θεωρεῖ et θεωρεῖτε presentis esse temporis : sunt tamen etiam juxta canones Greece grammatices futura secunda. Similiter, cap. 15, 96 51, cum dicitur : Ille testimonium perhibebit de me, et vos (testes eritis.) Etiam ait idem auctor μαρτυρεῖτε presens esse indicantis, ut significet : Testes estis, aut estote, quemadmodum etiam boc loco vertit. Attamen multo commodius diceturesse futurum secundum : presertim cum Aet. cap. 4, 8, eadem ferme verba referens Lucas, dicat : Acci- pietis virtutem superveniente Spirita sancto in vos et eritis mihi testes. Ubi aperte per futurum habet Greca littera ἔσεσθε, facta etiam primum superve- nientis Spiritus sancti mentione, sicut etiam hoc loco. Preeterea cum eodem capite 16, 10 dicitur : Ad patrem vado, et posthac non (videbitis) tme. Et post pauca vers. 16: Pusillo tempore et non (videbitis) me. Asserit idem (b) utroque horum locorum evangelislam abusum tempore presenti pro futuro. Nos autem opinamur, quod proprie futurum secundum posuerit. Quod inde facile est colligere, quod stalim sequatur futurum όψεσθε videbitis. Sciemus tamen quosdam grammaticos futura secunda a verbis circumflexis in totum au-
Ethuc et paulo post videtur intelligere Erasmum, quem vide in interpretatione et in notis.
a Ir Erasmus in notis.
eo PR.EFATIO. 10
ferre : qui tamen fateri coguntur presens indica- A ezarescet, συνὰγονσιν pro. colligent, βάλλονσι pro tivi passim pro futuro locari, quod vix fieri solet. ^ conjicient et καίΐεται pro ardebit. ldem auctor verbum (c) ἀφέωνται frequenter vertit Joan. 15, 8. In hoc (glorificatus est) pater meus Remitinntur, cum sitnon solum Atticum preteritum — (ut fructum copiosum afferatis.) Ἐδοξάσθη pro sed et lonicum et Doricum, per ablationem vocalis futuro glorificabitur, et ἵνα φίοητε pro eo, quod subjunctive, et pleonasmun ω. Nam quod dicat — est: Si attuleritis. Hoc itaque loco et preteritum interpretem fortassis legisse ἀφέονται, ut sit pre- — et presens pro futuro ponuntur. sens ab £e et ἕομαι, non sit verisimile, cum hoc Joan. 16,26. Et non (dico) vobis quod egorogabo. barytonum verbum apud solos poetas reperiatur. Patrem pro vobis: ipse enim Pater (amat) vos. Joan. 45, 6. Nisi quisin me manserit (ejectus — Aéy» pro dicam, et φιλεῖ pro amabit, quod tamen, est) foras sicut palmes, et(exaruit) et (colligunt) si solum esset, futurum secundum esse posset. eos, et in ignem (conjiciunt) et (ardent). Hoc loco — Vide hujus loci enarrationem. quo preterita et tria presentia pro futuris posita Joan. 17, 11. et jamnon (sum)in mundo, et hiin supt; nempe ἐθλήθη pro Ejicielur, ἐξηράνθη pro | mundo(sunt.) Eipí pro ero sumitur, et eici pro erunt.
(c) Matth. ix, 2, 5 ; Marc. n, 5, 9; Luc. vii, 47, 48. Vide ín